Czym jest zespół policystycznych jajników (PCOS)?
PCOS (z języka angielskiego polycystic ovary syndrome), czyli zespół policystycznych jajników, to jedna z najczęstszych chorób endokrynologicznych, która dotyka nawet 3-12% kobiet w wieku rozrodczym.
W diagnostyce PCOS wykorzystuje się specjalne kryteria, które obejmują występowanie:
- objawów hiperandrogenizmu (a więc podwyższonego stężenia androgenów) – to zarówno objawy kliniczne, jak i biochemiczne, a więc uzyskiwane w wynikach badań hormonalnych (laboratoryjnych),
- cykli bezowulacyjnych – co wiąże się z problemami z płodnością, a nawet z bezpłodnością,
- obraz policystycznych jajników w badaniu USG – jajniki policystyczne cechują się obecnością w ich obrębie wielu pęcherzyków, co uwidacznia się podczas badania ultrasonograficznego.
Schorzenia towarzyszące PCOS
Zespołowi policystycznych jajników mogą towarzyszyć inne zaburzenia, w tym przede wszystkim:
- insulinooporność– jej istotą jest zmniejszoną wrażliwość tkanek na działanie insuliny, a więc hormonu produkowanego przez trzustkę, który obniża stężenie glukozy we krwi,
- zespół metaboliczny – czyli współobecność czynników zwiększających ryzyko pojawienia się chorób sercowo-naczyniowych, a także cukrzycy typu drugiego, do czynników tych zalicza się:
- otyłość brzuszną (obwód talii ≥94 cm u mężczyzn i ≥80 cm u kobiet),
- zaburzenia metabolizmu węglowodanów i tłuszczów,
- nieprawidłowe wartości ciśnienia tętniczego,
- zaburzenia lipidowe – w tym podwyższone stężenie cholesterolu i triglicerydów we krwi.
Nieleczony lub nieprawidłowo leczony PCOS zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy typu II, schorzeń sercowo-naczyniowych, tym zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu.
Przyczyny zespołu policystycznych jajników
Nie ma jednej, konkretnej przyczyny odpowiadającej za występowanie zespołu policystycznych jajników.
- Uważa się, że ekspozycja na androgeny w trakcie życiu płodowego może zwiększać ryzyko wystąpienia tego schorzenia.
- Co więcej, ryzyko to zwiększa również nadwaga i otyłość.
- Nie bez wpływu pozostaje także predyspozycja genetyczna. Jak pokazują dane epidemiologiczne, ryzyko wystąpienia PCOS u kobiety zwiększa się aż o 50% ryzyko w sytuacji zdiagnozowania tego zaburzenia u siostry pacjentki.
PCOS cechuje się złożonymi zaburzeniami endokrynologicznymi, które mogą być związane z nieprawidłowościami dotyczącymi między innymi:
- przysadki mózgowej, która wytwarza hormony (w tym LH i FSH) odpowiedzialne za regulację funkcjonowania jajników,
- wydzielania, jak i aktywności insuliny, a więc hormonu wytwarzanego w obrębie trzustki,
- syntezy i metabolizmu androgenów w jajniku.
Zespół policystycznych jajników a zmiana sylwetki
Pacjentki borykające się z problemem PCOS często zauważają zmiany w budowie sylwetki. Z czego to wynika?
👉Zaburzenia dotyczące wydzielania i syntezy insuliny prowadzą do nieprawidłowości w funkcjonowaniu ośrodka sytości, co z kolei sprzyja napadom głodu i zwiększeniu masy ciała, prowadząc tym samym do rozwoju nadwagi i otyłości.
👉 Hiperinsulinemia (podwyższone stężenie insuliny) jest również jedną z przyczyn gromadzenia się tkanki tłuszczowej w obrębie brzucha, a więc pojawienia się tzw. otyłości trzewnej.
👉Ponadto, podwyższone stężenie androgenów sprzyja odkładaniu się tkanki tłuszczowej w obrębie tułowia, szczególnie w okolicy pleców i talii, co sprawia, że kobieta może tracić wcześniejszy wygląd swojej sylwetki. Podjęcie odpowiedniego leczenia i przywrócenie równowagi hormonalnej ułatwia powrót do swojego dawnego wyglądu.
Objawy skórne zespołu policystycznych jajników
Zwiększone stężenie androgenów w przebiegu zespołu policystycznych jajników bezpośrednio wpływa na funkcjonowanie skóry i jej przydatków. W obraz kliniczny tego zespołu wpisują się objawy skórne takich schorzeń dermatologicznych jak:
- trądzik pospolity,
- łojotokowe zapalenie skóry,
- rogowacenie ciemne.
Zespół policystycznych jajników a trądzik pospolity
Trądzik pospolity to przewlekłe schorzenie, które wiąże się z obecnością na skórze twarzy i/lub pleców:
- zaskórników,
- grudek,
- krost,
- a w bardziej zaawansowanych przypadkach nawet guzów i torbieli.
Choć schorzenie to kojarzone jest przede wszystkim z okresem dojrzewania, to może również wystąpić w wieku dorosłym.
W patogenezie zmian trądzikowych w przebiegu PCOS najważniejszą rolę odgrywają androgeny, które stymulują gruczoły łojowe do zwiększonej syntezy łoju. Predysponuje to również do nagromadzenia się keratyny w przewodach gruczołów łojowych, co prowadzi do ich zaczopowania i pojawienia się stanu zapalnego. W konsekwencji na skórze twarzy, a czasami również na skórze tułowia pojawiają się zmiany trądzikowe, które mogą być na tyle nasilone, że obniżają istotnie jakość życia kobiety.
Należy zaznaczyć, że pojawienie się nasilonych zmian trądzikowych po raz pierwszy w dorosłym życiu powinno skłonić do konsultacji u lekarza ginekologa, w celu wykluczenia zespołu policystycznych jajników.
Zespół policystycznych jajników a łojotokowe zapalenie skóry
Łojotokowe zapalenie skóry, podobnie jak trądzik pospolity, zaliczane jest do schorzeń przewlekłych o charakterze nawrotowym.
Łojotokowe zapalenie skóry cechuje się obecnością zmian o charakterze rumieniowo-złuszczającym, które lokalizują się na skórze twarzy, tułowia oraz w obrębie owłosionej głowy. W przypadku PCOS, zmiany łojotokowe są typowo konsekwencją nadmiernego pobudzenia gruczołów łojowych do wydzielania łoju. Zaburza to istotnie funkcjonowanie skóry i prowadzi do pojawienia się wykwitów chorobowych.
Zespół policystycznych jajników a rogowacenie ciemne
Rogowacenie ciemne, nazywane również acanthosis nigricans to schorzenie objawiające się występowaniem zmian o brązowym zabarwieniu, które lokalizują się typowo:
- pod pachami,
- w pachwinach,
- w obrębie skóry karku i szyi,
- rzadziej zaś w dołach łokciowych i podkolanowych.
Objawy te związane są przede wszystkim z insulinoopornością, która jak już wspomniano – często towarzyszy zespołowi policystycznych jajników. Pojawienie się ciemnych zmian na skórze jest efektem działania insuliny i insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF-1).
Warto w tym miejscu wspomnieć, że rogowacenie ciemne w rzadkich przypadkach może być związane z nowotworem złośliwym. Taką sytuację określa się mianem złośliwego rogowacenia ciemnego. W tym przypadku zmiany skórne pojawiają się nagle i zajmują dużą powierzchnię ciała. Przebieg choroby jest zdecydowanie bardziej dynamiczny, niż w przebiegu rogowacenia ciemnego, które towarzysz PCOS.
Zespół policystycznych jajników (PCOS) a zmiany w owłosieniu
Zmiany dotyczące owłosienia w przebiegu PCOS mogą mieć postać zarówno:
- utraty włosów, a więc łysienia,
- pojawienia się nadmiernego, niechcianego owłosienia (hirsutyzm).
Te dwie sprzeczne sytuacje wynikają z odmiennej wrażliwości mieszków włosowych na androgeny, co jest zależne od ich lokalizacji.
👉Androgeny będą inaczej działać na mieszki włosowe zlokalizowane na owłosionej skórze głowy (szczególnie w okolicy czołowo-skroniowej).
👉A inaczej na mieszki włosowe w lokalizacjach, gdzie pojawia się klasyczne, męskie owłosienie, na przykład w obszarze nad wargą górną, czy na klatce piersiowej.
Szczegółowa charakterystyka zmian owłosienia w przebiegu PCOS zostanie omówiona w kolejnych akapitach tego artykułu.
Zespół policystycznych jajników a hirsutyzm
Hirsutyzm to pojawienie się u kobiet owłosienia typowego dla mężczyzn. Dotyczy to między innymi takich lokalizacji na ciele jak:
- skóra nad górną wargą,
- podbródek,
- okolice żuchwy,
- skóra klatki piersiowej i w okolicy krzyżowo-lędźwiowej,
- okolice brodawek sutkowych,
- uda, pośladki.
Niechciane włosy w przebiegu hirsutyzmu są grubsze, ciemniejsze (bardziej wysycone barwnikiem) i przypominają owłosienie typu męskiego.
Częstość występowania hirsutyzmu u kobiet w wieku prokreacyjnym szacuje się na 5-10%. Zespół policystycznych jajników jest zdecydowanie najczęstszą przyczyną hirsutyzmu.
Warto zaznaczyć, że hirsutyzm to istotny problem nie tylko natury estetycznej, ponieważ dodatkowo może obniżać istotnie jakość życia pacjentek i prowadzić do pojawienia się kompleksów, a nawet zaburzeń nastroju.
Łysienie androgenowe w przebiegu PCOS
Choć łysienie androgenowe częściej występuje u pacjentów płci męskiej, to może się również ujawnić u kobiet. Istotą łysienia androgenowego jest wpływ męskich hormonów płciowych na funkcjonowanie mieszków włosowych.
Pod wpływem androgenów dochodzi do skrócenia fazy anagenu, a więc fazy wzrostu włosa, a także do miniaturyzacji mieszków włosowych. Łodygi włosów stają się coraz cieńsze, a włosy wypadają. Ponadto, pod wpływem androgenów dochodzi do zwężenia naczyń krwionośnych w obrębie owłosionej skóry głowy, co znacznie pogarsza ich kondycję.
Warto również wspomnieć, że stan włosów i mieszków włosowych może być osłabiony nie tylko przez podwyższone stężenie androgenów, ale również insuliny (a więc przez towarzyszącą hiperinsulinemię).
Łysienie androgenowe u kobiet może przyjmować różnorodny obraz kliniczny. Najczęściej obserwuje się:
- rozlane przerzedzenie włosów w okolicy czołowo-ciemieniowej – określane mianem typu Ludwiga,
- poszerzenie przedziałka włosów, a więc tak zwane łysienie w kształcie choinki bożonarodzeniowej– nazywane typem Olsena,
- przerzedzenie w okolicy wierzchołkowej owłosionej skóry głowy – a więc typ Hamiltona.
Jak sobie radzić ze zmianami wyglądu przy PCOS?
W pierwszym kroku konieczne jest wykonanie szerokiej diagnostyki endokrynologicznej i ginekologicznej celem potwierdzenia rozpoznania zespołu policystycznych jajników. Wykonuje się oznaczenia hormonalne (z próbek krwi) oraz ultrasonograficzne badanie przezpochwowe (USG), co pozwala na zobrazowanie budowy jajników. Po diagnozie konieczne jest włączenie zalecanej przez lekarza terapii.
Leczenie stosowane w przebiegu PCOS to między innymi:
- substancje hormonalne – w tym dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne,
- substancje o działaniu antyandrogennym – w tym spironolakton, czy finasteryd,
- cytrynian klomifenu, podawanie gonadotropin – ma to na celu indukcję owulacji,
- metformina stosowana doustnie – poprawia metabolizm węglowodanów, a także lipidów.
W przypadku pojawienia się zmian skórnych i łysienia, konieczna jest konsultacja dermatologiczna i włączenie odpowiedniego leczenia zdiagnozowanych schorzeń. Należy mieć jednak świadomość, że w ogromnej większości przypadków będzie to tylko leczenie objawowe, ponieważ przyczyną zmian jest choroba podstawowa, czyli PCOS.
Niezwykle istotna jest również zmiana stylu życia w oparciu o odpowiednio dopasowaną i zbilansowaną dietę, a także aktywność fizyczną. Unikanie używek i utrzymywanie prawidłowej masy ciała istotnie poprawia parametry hormonalne.
Inozytole w terapii zespołu policystycznych jajników (PCOS)
Inozytole to substancje zaliczane do cyklicznych alkoholi polihydroksylowych, które występują w kilku odmianach, a za najważniejsze pod względem biologicznym uznaje się myo-inozytol oraz D-chiro-inozytol. Nasz organizm jest zdolny do wytwarzania inozytoli, ale mogą one być również dostarczane wraz z pożywieniem (głównie zboża, owoce, produkty strączkowe) i suplementacją.
W organizmie człowieka inozytole pełnią rolę regulacyjną w licznych reakcjach metabolicznych i hormonalnych. Związki te mają istotny wpływ na gospodarkę węglowodanową i insulinowrażliwość tkanek. Inozytole, a szczególnie myo-inozytol, zwiększa wychwyt glukozy przez komórki organizmu, co z kolei poprawia parametry insulinowe. Co za tym idzie, dochodzi do spadku stężenia insuliny we krwi. To przekłada się na zmniejszoną syntezę androgenów, które odpowiadają za objawy PCOS, w tym zmiany skórne, utratę owłosienia i zmiany dotyczące sylwetki.
Zauważono, że w przebiegu PCOS stosunek myo-inozytolu do D-chiro-inozytolu zmienia się istotnie i zaczyna przeważać D-chiro-inozytol, co może mieć niekorzystny wpływ na funkcjonowanie jajników (a dokładniej dojrzewanie oocytów i syntezę hormonów, w tym androgenów).
Regulacja stężeń inozytoli może mieć korzystny wpływ na zmniejszenie objawów PCOS i poprawę samopoczucia.
W badaniach naukowych zauważono również, że inozytole poprawiają profil hormonalny między innymi poprzez zwiększenie stężenia globuliny wiążącej hormony płciowe (co powoduje spadek stężenia androgenów we krwi), a tym samym mogą prowadzić do zmniejszenia nasilenia objawów. W badaniach, włączenie do terapii PCOS inozytoli powodowało zmniejszenie insulinooporności, jak i również hormonu luteinizującego (LH) i tym samym stosunku LH/FSH, co poprawia istotnie profil hormonalny pacjentek.
Badania pokazują, że inozytole mogą być skuteczną formą terapii pomocniczej zespołu policystycznych jajników. W kwestii leczenia warto jednak stosować się do zaleceń lekarza prowadzącego.
Słowem podsumowania
Zespół policystycznych jajników to schorzenie z pogranicza ginekologii i endokrynologii, które wpływa nie tylko na płodność, ale również wygląd pacjentek. Większość kobiet borykających się z problemem PCOS podaje obecność uporczywych zmian skórnych, jak również nieprawidłowości w zakresie owłosienia. Te wszystkie symptomy, wraz ze zmianami dotyczącymi sylwetki prowadzą do istotnego obniżenia jakości życia kobiety i mogą być przyczyną zaburzeń natury psychologicznej.
W celu poprawy w zakresie parametrów hormonalnych, jak i zniwelowania objawów związanych ze skórą i włosami warto zastosować się do leczenia zaleconego przez lekarza specjalistę. Konieczne jest również regularne wykonywanie badań kontrolnych i zmiany w odniesieniu do stylu życia.
Bibliografia
- P. Maj i inni, Zmiany skórne w zespole policystycznych jajników, Aesthetic Cosmetology and Medicine 5/2022/vol. 11,
- E. Stefanowicz, Zespół policystycznych jajników (PCOS). Przyczyny, diagnostyka i leczenie, Medycyna Praktyczna [dostęp online 19.02.2026: https://www.mp.pl/pacjent/ginekologia/choroby/260942,zespol-policystycznych-jajnikow-pcos],
- G. Jarząbek-Bielecka i inni, Zespół policystycznych jajników jako problem w ginekologii i medycynie rodzinnej, z uwzględnieniem pacjentek w wieku rozwojowym, Medycyna Rodzinna, 2018;21(4):335-338,
- M. Niedzielska i inni, Występowanie zmian skórnych u pacjentek z zespołami androgenizacji z uwzględnieniem analizy wyników badań hormonalnych, Health and Sport, 2017;7(8):724-740,
- D. Greff i inni, Inositol is an effective and safe treatment in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Reprod Biol Endocrinol, 2023 Jan 26;21(1):10 [doi: 10.1186/s12958-023-01055-z. PMID: 36703143; PMCID: PMC9878965].