*Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz i in., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2024; 9(2): 154-156
Czym jest wirus Zika i jak dochodzi do zakażenia?
Wirus Zika (ZIKV) to wirus RNA należący do rodziny Flaviviridae, do której zalicza się także wirusy dengi i żółtej gorączki. Po raz pierwszy wyizolowano go w 1947 roku w Ugandzie, a pierwsze potwierdzone zakażenie u człowieka opisano w 1954 roku. Przez kolejne dekady pozostawał wirusem mało znanym, jednak epidemia z lat 2015-2016 sprawiła, że stał się istotnym patogenem o zasięgu globalnym[1].
Do zakażenia wirusem Zika dochodzi najczęściej poprzez ukąszenie zakażonego komara z rodzaju Aedes – przede wszystkim Aedes aegypti (komar egipski) oraz Aedes albopictus (komar tygrysi). Możliwa jest też jednak transmisja:
- wertykalna, czyli z matki na dziecko w trakcie ciąży,
- drogą płciową, w trakcie kontaktów seksualnych,
- poprzez transfuzję krwi od zakażonego dawcy,
- poprzez mleko kobiety karmiącej piersią[1].
W kontekście planowania potomstwa, szczególnym zagrożeniem jest:
- kontakt seksualny ciężarnej lub kobiety planującej ciążę z mężczyzną przebywającym na terenie transmisji wirusa Zika w ostatnich 3 miesiącach,
- przebywanie kobiety starającej się o potomstwo na terenie transmisji wirusa Zika w ostatnich 2 miesiącach,
- przebywanie ciężarnej na terenie transmisji wirusa Zika.
Gdzie występuje wirus Zika? Kraje, w których ryzyko zakażenia jest największe
Wirus Zika występuje endemicznie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie okresowo dochodzi do lokalnych epidemii[2]. Od 2007 roku ogniska notowano m.in. na wyspach Pacyfiku, w Azji Południowo-Wschodniej czy w obu Amerykach. Od 2017 roku globalna liczba przypadków systematycznie maleje, choć zdarzają się też mniejsze ogniska.
Obecnie najwyższe ryzyko zakażenia utrzymuje się w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach – według analiz serologicznych odsetek osób z przeciwciałami przeciwko temu wirusowi sięga tam 39%[3]. Główny wektor wirusa, komar egipski, występuje w 142 krajach i terytoriach, a czynną transmisję odnotowuje się w 92 z nich[3].
Czy w Europie można zarazić się wirusem Zika?
W Europie nie notuje się obecnie endemicznego występowania wirusa Zika. Zmiany klimatyczne sprzyjają jednak rozprzestrzenianiu się komara Aedes albopictus, który jest wektorem zdolnym do przenoszenia wirusa, na nowe obszary Europy[3].
Objawy zakażenia wirusem Zika – czy zawsze są widoczne?
Szacuje się, że u blisko 80% osób zakażenie wirusem Zika przebiega całkowicie bezobjawowo[1]. U pozostałych chorych objawy, jeśli wystąpią, pojawiają się do dwóch tygodni po zakażeniu i mogą utrzymywać się przez około tydzień[1]. Do najczęstszych należą:
- gorączka,
- ból głowy,
- wysypka plamisto-grudkowa.
Rzadziej występuje świąd, zawroty głowy, spadek apetytu, zapalenie spojówek, bóle stawów i mięśni, ból brzucha oraz objawy ze strony górnych dróg oddechowych[1].
Dlaczego zakażenia bezobjawowe stanowią problem diagnostyczny?
Skoro aż 80% zakażeń przebiega bezobjawowo, wiele osób nigdy nie dowiaduje się, że przeszło infekcję[1]. W przypadku ciąży lub planowania ciąży to poważny problem – do zakażenia płodu może dojść, mimo że kobieta nie ma żadnych objawów skłaniających ją do wykonania badań.
Dlaczego wirus Zika jest szczególnie niebezpieczny w ciąży?
Wirus Zika wykazuje szczególne powinowactwo do komórek progenitorowych mózgu, co tłumaczy jego zdolność do zaburzania rozwoju mózgu płodu[1]. Do zakażenia płodu dochodzi poprzez bezpośrednie zakażenie komórek trofoblastu, czyli tkanki łożyskowej, skąd wirus przenika do krążenia płodowego.
Do wad wrodzonych może dojść niezależnie od trymestru, w którym doszło do zakażenia. Największe ryzyko wiąże się jednak z pierwszym trymestrem w ciąży. Gdy do zakażenia dochodzi przed 11. tygodniem, ryzyko wad wrodzonych jest aż 14-krotnie wyższe niż przy zakażeniu w późniejszym okresie[1].
Wirus Zika a małogłowie i inne powikłania u płodu
Uszkodzenia, jakie wirus Zika wywołuje w rozwijającym się mózgu płodu, składają się na charakterystyczny zestaw nieprawidłowości określany jako wrodzony zespół Zika (CZS)[1]. Jego najbardziej rozpoznawalnym objawem jest małogłowie, jednak zespół obejmuje znacznie szerszy zakres powikłań.
Jakie inne wady rozwojowe może wywołać zakażenie w ciąży?
Wrodzony zespół Zika, oprócz małogłowia, może obejmować też:
- padaczkę i mózgowe porażenie dziecięce,
- wzmożone napięcie mięśniowe i przetrwałe odruchy pierwotne,
- niedosłuch i trudności z połykaniem,
- opóźnienie rozwoju ruchowego, wzrokowego, mowy i funkcji poznawczych,
- wady układu moczowego,
- nieprawidłowości narządu wzroku, w tym niedorozwój nerwu wzrokowego[1].
Jak chronić się przed zakażeniem podczas podróży?
Obecnie nie istnieje szczepionka ani lek przeciwwirusowy przeciwko wirusowi Zika. Jedynym sposobem ochrony pozostaje unikanie ekspozycji na wirusa. Ma to szczególne znaczenie zarówno dla kobiet w ciąży, jak i tych planujących ciążę.
Profilaktyka opiera się na dwóch filarach, odpowiadających dwóm głównym drogom transmisji wirusa – ukąszeniom zakażonych komarów oraz kontaktom seksualnym z osobą po niedawnej ekspozycji. Oba elementy ochrony powinny być stosowane konsekwentnie przez cały czas trwania podróży, a część z nich – także po powrocie do domu.
Jak skutecznie chronić się przed ukąszeniami komarów?
Komary przenoszące wirusa Zika atakują zarówno w dzień, jak i w nocy, dlatego ochrona przed ukłuciami powinna obowiązywać przez całą dobę[2]. Skuteczne są repelenty zarejestrowane przez amerykańską Agencję Ochrony Środowiska (EPA), wśród których najczęściej wymienia się związki takie jak:
- DEET,
- ikarydyna,
- IR3535.
Dodatkową ochroną może być impregnacja odzieży permetryną.
Repelenty stosowane zgodnie z instrukcją na etykiecie są bezpieczne również dla kobiet w ciąży[2].
Jak zapobiegać zakażeniu drogą płciową po powrocie z podróży?
Osobom po możliwej ekspozycji na wirusa Zika zaleca się stosowanie prezerwatyw lub czasową abstynencję seksualną. Ponieważ wirus dłużej utrzymuje się w nasieniu niż w innych płynach ustrojowych, zalecany okres ostrożności różni się w zależności od płci – wynosi co najmniej 3 miesiące u mężczyzn i co najmniej 2 miesiące u kobiet, licząc od dnia wyjazdu z obszaru ryzyka lub od wystąpienia objawów/rozpoznania zakażenia[2].
Kiedy po podróży warto zgłosić się do lekarza?
Do lekarza medycyny tropikalnej bądź lekarza chorób zakaźnych warto udać się po podróży do rejonów strefy tropikalnej lub subtropikalnej, w przypadku wystąpienia takich objawów jak:
- gorączka,
- ból stawów,
- zapalenie spojówek,
- wysypka plamisto-grudkowa.
Diagnostyka zależy od czasu, jaki upłynął od zakażenia. We wczesnej fazie największą wartość ma wykrycie materiału genetycznego wirusa metodą PCR. Badanie to jest jednak wciąż mało dostępne
Po kilku dniach od wystąpienia objawów możliwe jest oznaczenie przeciwciał w klasie IgG i IgM. Badanie to jest szerzej dostępne, jednak wyniki często są jednak niejednoznaczne – mogą być one dodatnie nawet wiele miesięcy po zakażeniu lub fałszywie dodatnie, w przypadku reakcji krzyżowej testu z przeciwciałami przeciwko innym flawiwirusom (np. przeciwko wirusowi dengi).
Saszetki z czystym mio-inozytolem – izomeryczną formą inozytolu, która występuje naturalnie w organ...
Silikonowe plastry na bliznę po cesarskim cięciu
Tworzy warstwę ochronną na powierzchni błony śluzowej. Dzięki temu intensywnie nawilża i chroni ją p...
Wspomaga prawidłowe widzenie, wzrost i rozwój kości u dzieci.
Starannie dobrane składniki wspierają prawidłowy rozwój dziecka i dbają o zdrowie mamy
Pomaga przy problemach intymnych w ciąży.
Dla zdrowia układu moczowego.
Naturalne wsparcie przez cały okres karmienia piersią.
Źródła:
- Santana LMB, de Moura IA, Mouzinho Ramos Tanaka Y, França RFO. Zika Virus: A Review of Biology, Clinical Impacts, and Coinfections. Viruses. 2025;17(5):637. Published 2025 Apr 28. doi:10.3390/v17050637
- Martin SW, Meaney-Delman D, Staples JE. Zika. 2025 Apr 23. In: Halsey ES, Angelo KM, Barnett ED, et al., editors. CDC Yellow Book, 2026 edition: Health Information for International Travel [Internet]. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention (US); 2025 Apr 23. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK620877/
- de Jong HK, Grobusch MP. Zika virus: an overview update. Curr Opin HIV AIDS. 2025;20(3):294-302. doi:10.1097/COH.0000000000000926