Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu?
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego wywoływana przez wirus TBE (z ang. tick-borne encephalitis virus) należący do rodziny Flaviviridae[1]. Wirus atakuje mózg i rdzeń kręgowy, wywołując stan zapalny, który może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych.
KZM występuje endemicznie w wielu krajach Europy i Azji, a największą zapadalność obserwuje się w krajach bałtyckich i środkowoeuropejskich, w tym w Polsce[1].
Warto wiedzieć! W Polsce w 2024 roku zarejestrowano 805 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu – to rekordowa liczba zachorowań w historii nadzoru epidemiologicznego w naszym kraju[2]. Największą zapadalność odnotowano w województwach podlaskim, warmińsko-mazurskim i mazowieckim [2].
Jak dochodzi do zakażenia wirusem KZM?
Wirus kleszczowego zapalenia mózgu przenoszony jest na człowieka dwiema drogami. Zdecydowanie częstszą jest ukłucie zakażonego kleszcza. Rzadziej do zakażenia dochodzi drogą pokarmową[1].
Ukłucie kleszcza
Najczęstszą drogą zakażenia KZM jest ukłucie przez zakażonego, powszechnie występującego w Polsce kleszcza z gatunku Ixodes ricinus. W przeciwieństwie do krętka boreliozy, wirus KZM znajduje się w gruczołach ślinowych kleszcza i przenika do organizmu człowieka niemal natychmiast po ukłuciu. Szybkie usunięcie kleszcza nie chroni zatem przed zakażeniem[1].
Droga pokarmowa
Rzadszą drogą zakażenia jest spożycie surowego mleka lub niepasteryzowanych przetworów mlecznych od zakażonych zwierząt – najczęściej kóz, rzadziej krów lub owiec[1].
Objawy kleszczowego zapalenia mózgu
Odkleszczowe zapalenie mózgu przebiega charakterystycznie, choć nie u wszystkich zakażonych osób dochodzi do rozwoju pełnoobjawowej choroby. Szacuje się, że u około 70-80% zakażonych choroba przebiega bezobjawowo lub kończy się na pierwszej fazie, nie dając objawów neurologicznych. Okres wylęgania po ukłuciu kleszcza wynosi zwykle 7-14 dni, natomiast w przypadku zakażenia drogą pokarmową może być krótszy i wynosić 3-4 dni[1].
Faza pierwsza – objawy grypopodobne
Pierwsza faza choroby trwa zazwyczaj od 2 do 7 dni i przypomina infekcję grypopodobną. Główne objawy to przede wszystkim:
- gorączka,
- bóle głowy,
- bóle mięśni i stawów,
- ogólne osłabienie.
U części chorych choroba kończy się na tym etapie i nie dochodzi do zajęcia układu nerwowego.
Faza druga – objawy neurologiczne
U części chorych, po krótkim okresie pozornej poprawy, rozwija się faza druga związana z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. Pojawiają się wtedy takie symptomy jak:
- silne bóle głowy,
- wysoka gorączka,
- sztywność karku,
- zaburzenia świadomości, mowy i równowagi,
- niedowłady, porażenia lub śpiączka – w ciężkich przypadkach.
Powikłania i rokowanie
Rokowanie w KZM zależy przede wszystkim od postaci klinicznej choroby i wieku pacjenta. U dzieci przebieg choroby jest zazwyczaj łagodniejszy niż u dorosłych – szacuje się, że ciężka postać rozwija się w ok. ⅓ przypadków, a zgony są pojedyncze[1][3].
Ważne! Najnowsze badania wskazują, że u większości dzieci, które przechorowały KZM, nie dochodzi do pełnego wyzdrowienia – powikłania mają u nich zazwyczaj charakter poznawczo-behawioralny, obejmując zaburzenia pamięci, koncentracji, nastroju czy sprawności psychomotorycznej [3].
U części dzieci po przebytym kleszczowym zapaleniu mózgu obserwuje się nadwrażliwość na dźwięk i światło, a także pogorszenie słuchu, dlatego po chorobie zaleca się konsultację otolaryngologiczną. Ze względu na ryzyko zaburzeń poznawczych dzieci powinny być też objęte długoterminową opieką neurologiczną i psychiatryczną[3].
Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu
Rozpoznanie KZM opiera się przede wszystkim na badaniach serologicznych. Metodą z wyboru jest oznaczenie swoistych przeciwciał w klasach IgM i IgG w surowicy krwi metodą ELISA[3]. Przeciwciała te są zazwyczaj obecne już na początku fazy neurologicznej choroby. W przypadku wątpliwości diagnostycznych badanie można uzupełnić o analizę płynu mózgowo-rdzeniowego.
Warto pamiętać!
Ponad 30% chorych na kleszczowe zapalenie mózgu nie pamięta momentu ukłucia przez kleszcza. Brak tej informacji nie wyklucza zatem zakażenia[3].
Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu
W przypadku KZM nie ma leczenia swoistego – współczesna medycyna nie dysponuje skutecznym lekiem przeciwko wirusowi TBE. Terapia tej choroby ma więc charakter objawowy i obejmuje leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe oraz przeciwdrgawkowe. W przypadku obrzęku mózgu stosuje się leki przeciwobrzękowe[3].
Cięższe przypadki kleszczowego zapalenia mózgu wymagają hospitalizacji, niekiedy na oddziale intensywnej opieki medycznej.
Profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu
Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu jest wyłącznie objawowe, dlatego kluczowe znaczenie ma profilaktyka. Wyróżnia się dwa główne sposoby ochrony przed chorobą – swoistą, czyli szczepienie ochronne, a także nieswoistą, polegającą na ograniczeniu ryzyka ukłucia przez kleszcza[3].
Szczepienie przeciw KZM – co warto o nim wiedzieć?
Szczepienie jest najskuteczniejszą formą ochrony przed kleszczowym zapaleniem mózgu. W Polsce dostępne są obecnie dwie zarejestrowane szczepionki, dostępne dla dzieci od 1. roku życia.
Pełna ochrona wymaga podania trzech dawek, przy czym odporność uzyskuje się zazwyczaj po drugiej dawce. Przyjęcie szczepienia jest możliwe przez cały rok, jednak najlepiej rozpocząć cykl zimą lub wczesną wiosną, aby zapewnić ochronę przed sezonem największej aktywności kleszczy.
Warto pamiętać, że szczepienie przeciw KZM nie chroni przez boreliozą ani innymi chorobami odkleszczowymi!
Ochrona przed kleszczami – najważniejsze zasady
Nieswoista profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu jest taka sama, jak w przypadku innych chorób odkleszczowych i obejmuje:
- noszenie odzieży zakrywającej ciało podczas przebywania w lesie i na łąkach,
- stosowanie repelentów odstraszających kleszcze, takich jak DEET, ikarydyna lub IR-3535,
- dokładne oglądanie ciała po powrocie z terenów zielonych i jak najszybsze usuwanie kleszczy,
- unikanie spożywania niepasteryzowanego mleka i przetworów mlecznych[1][3].
To jest wyrób medyczny.
Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.Źródła:
- Pustijanac E, Buršić M, Talapko J, Škrlec I, Meštrović T, Lišnjić D. Tick-Borne Encephalitis Virus: A Comprehensive Review of Transmission, Pathogenesis, Epidemiology, Clinical Manifestations, Diagnosis, and Prevention. Microorganisms. 2023;11(7):1634. doi:10.3390/microorganisms11071634
- Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH-PIB. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2024 r. Warszawa: NIZP PZH-PIB; 2024.
- Kuchar E, Zajkowska J, Flisiak R, et al. Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich – stanowisko polskiej grupy ekspertów. Med Pr. 2021;72(2):193–210.