*Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz i in., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2024; 9(2): 154-156
Czy lot samolotem jest bezpieczny w czasie ciąży?
Lot samolotem w niepowikłanej ciąży uznawany jest za bezpieczny[1]. Większość linii lotniczych zezwala na podróż do 36. tygodnia ciąży, choć przy lotach międzynarodowych niektóre wprowadzają wcześniejsze granice lub wymagają zaświadczenia lekarskiego o wieku ciążowym lub braku przeciwwskazań [1][2].
Od lotu należy odstąpić przy powikłaniach lub chorobach, które podróż mogłaby zaostrzyć lub które wymagają szybkiego dostępu do opieki medycznej[1]. Zagrożenie niektórych powikłań położniczych jest większe w pierwszym i trzecim trymestrze. Przed planowaniem lotu, niezależnie od jego długości, warto skonsultować się z lekarzem prowadzącym ciążę [3].
Dlaczego ciąża zwiększa ryzyko zakrzepicy?
Aby zrozumieć ryzyko zakrzepicy podczas lotu, warto najpierw poznać samą żylną chorobę zakrzepowo-zatorową i mechanizm, przez który ciąża wpływa na krzepnięcie krwi.
Co to jest żylna choroba zakrzepowo-zatorowa?
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (ŻChZZ) obejmuje dwa powiązane ze sobą stany kliniczne: zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną.
Zakrzepica żył głębokich polega na powstaniu skrzepu w żyle głębokiej, najczęściej w obrębie kończyny dolnej, co objawia się zwykle obrzękiem i bólem nogi. Fragment takiego skrzepu może się oderwać i wraz z krwią trafić do płuc, blokując tętnicę płucną – taki stan określa się jako zatorowość płucna. Jest to najbardziej niebezpieczne powikłanie ŻChZZ, które może zagrażać życiu i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej[3][4].
Poza ciążą, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa dotyka około 1-2 osób na 1000 rocznie i jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonu z przyczyn naczyniowych, po zawale serca i udarze mózgu[3].
Jak zmiany w ciąży wpływają na krzepnięcie krwi?
Za wzrost ryzyka ŻChZZ w ciąży odpowiadają trzy mechanizmy, łącznie opisywane jako triada Virchowa:
- zastój żylny – powiększająca się macica uciska żyłę główną dolną i żyły miednicy, a rozkurczające działanie progesteronu na ściany naczyń dodatkowo utrudnia odpływ krwi z kończyn dolnych,
- nadmierna krzepliwość krwi – rośnie stężenie wielu czynników krzepnięcia, w tym fibrynogenu oraz czynników VII, VIII, IX i X, a spada poziom białka S, które fizjologicznie ogranicza krzepnięcie,
- uszkodzenie naczyń – dochodzi do niego między innymi podczas zagnieżdżenia zarodka i porodu[2][3][4].
Są to zmiany fizjologiczne, które chronią przed nadmiernym krwawieniem podczas porodu, jednocześnie zwiększając ryzyko zakrzepicy[2].
Co w samolocie dodatkowo nasila ryzyko zakrzepicy?
Poza fizjologicznymi zmianami związanymi z ciążą, na ryzyko zakrzepicy w trakcie lotu wpływają również warunki panujące na pokładzie samolotu.
Długotrwałe siedzenie i ograniczony ruch
Podczas lotu pasażer pozostaje w pozycji siedzącej przez wiele godzin, często w ograniczonej przestrzeni między rzędami. Może to zmniejszyć prędkość przepływu krwi żylnej w nogach nawet o dwie trzecie, co samo w sobie może zainicjować proces prozakrzepowy[4]. Fotel dodatkowo uciska żyłę podkolanową, szczególnie u osób bardzo wysokich lub bardzo niskich. Znaczenie ma również miejsce w samolocie: ryzyko zakrzepicy jest wyższe przy oknie niż przy przejściu, a u osób z otyłością różnica ta jest jeszcze większa[2].
Niska wilgotność powietrza i odwodnienie
Wilgotność powietrza w kabinie samolotu jest znacznie niższa niż na ziemi – zwykle wynosi 10-15%, podczas gdy w pomieszczeniach sięga 40-60%[2][4]. Po kilku godzinach lotu tak niski poziom wilgotności może wysuszać skórę i błony śluzowe, a w połączeniu z alkoholem lub kawą prowadzić do odwodnienia[4]. Odwodnienie zagęszcza krew i bywa wskazywane jako czynnik sprzyjający zakrzepom.
Zmniejszone nasycenie krwi tlenem na wysokości przelotowej
Kabina samolotu utrzymuje ciśnienie odpowiadające wysokości około 1800-2400 metrów nad poziomem morza[2]. W efekcie dochodzi do niewielkiego obniżenia wysycenia krwi tlenem, które u zdrowych osób jest zwykle dobrze tolerowane i nie powoduje istotnych konsekwencji klinicznych[2][4]. Takie obniżenie utlenowania krwi, określane jako hipoksja hipobaryczna, jest badane jako potencjalny czynnik wpływający na układ krzepnięcia. Obecnie największe znaczenie w rozwoju zakrzepicy związanej z podróżą lotniczą przypisuje się jednak zastojowi krwi wynikającego z długotrwałego unieruchomienia[4].
Jak duże jest ryzyko zakrzepicy podczas lotu w ciąży?
Ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej związane z samym lotem jest niewielkie. U zdrowych osób niebędących w ciąży, ryzyko wynosi około 1 na 4656 lotów trwających ponad 4 godz.[2][3]. Rośnie ono proporcjonalnie do czasu spędzonego w powietrzu, zwiększając się o około 26% z każdymi kolejnymi dwiema godzinami lotu[2][3].
Ciąża zwielokrotnia to ryzyko, jednak w liczbach absolutnych pozostaje ono niskie. Niezależne obliczenia, oparte na różnych metodach, wskazują na ryzyko pojedynczego lotu w ciąży na poziomie 0,03-0,1%, według innych szacunków do około 1 na 1000[2][3][4].
Kiedy ryzyko zakrzepicy w trakcie lotu jest szczególnie wysokie?
Ryzyko nie rozkłada się równomiernie – u części kobiet jest wyraźnie wyższe. Do czynników, które je zwiększają, zalicza się:
- przebytą wcześniej ŻChZZ,
- wrodzoną lub nabytą trombofilię (zaburzenie krzepnięcia krwi),
- otyłość (BMI ≥30 kg/m²)
- ciążę wielopłodową lub po zapłodnieniu metodą in vitro,
- stan przedrzucawkowy,
- niedawny zabieg chirurgiczny lub przedłużone unieruchomienie[3][4]
Obecność dwóch lub więcej takich czynników zwiększa ryzyko silniej niż wynikałoby to z ich zsumowania. Warto też podkreślić, że szczególnie wysokie ryzyko wiąże się z okresem połogu – w pierwszych sześciu tygodniach po porodzie wzrasta ono nawet 20-80-krotnie względem wartości wyjściowych[2][4].
Jak zmniejszyć ryzyko zakrzepicy podczas lotu?
Zmniejszenie ryzyka zakrzepicy podczas lotu w ciąży opiera się na kilku filarach. Część działań warto wdrożyć zawsze, inne mają sens tylko u kobiet z podwyższonym ryzykiem.
Ruch i pozycja w trakcie lotu
Podczas dłuższego lotu, trwającego ponad 4 godzin, warto wybrać miejsce przy przejściu, co ułatwia częste wstawanie[3][4]. Zaleca się spacer po kabinie raz na godzinę, a w pozycji siedzącej ćwiczenia, takie jak zginanie i prostowanie stóp w kostkach, co około 30 minut. Taki ruch przeciwdziała zastojowi krwi w żyłach nóg, który narasta podczas długiego siedzenia. Pomocne jest też pozostawienie wolnej przestrzeni pod fotelem przed sobą, aby nogi mogły swobodnie się poruszać[2].
Nawodnienie i odpowiedni ubiór
W trakcie lotu warto pić regularnie, aby uniknąć odwodnienia, które może sprzyjać zagęszczeniu krwi. Jedna z wytycznych proponuje orientacyjnie około 250 ml płynów co 2 godz.[4]. Warto też ograniczyć kawę i alkohol, ponieważ napoje te nasilają utratę wody z organizmu[2][3]. Odzież powinna być wygodna i nieuciskająca – obcisłe ubrania mogą ograniczać krążenie w kończynach dolnych.
Pończochy uciskowe – kiedy warto je nosić?
Pończochy uciskowe o stopniowanym ucisku, do kolana, to niefarmakologiczna metoda zmniejszania zastoju żylnego podczas lotu. Wytyczne różnią się w szczegółach dotyczących siły ucisku, ale najczęściej wskazują na wartości rzędu 15-30 mmHg w okolicy kostki[3][4].
Pończochy uciskowe są szczególnie zalecane przy zwiększonym ryzyku zakrzepicy, a przy przeciętnym ryzyku stanowią opcjonalną ochronę. Przeciwwskazania do ich stosowania obejmują:
- znaczny obrzęk nóg,
- ciężką niewydolność tętnic obwodowych lub neuropatię,
- zmiany skórne, np. zapalenie skóry,
- istotne zniekształcenia kończyny,
- niewydolność serca[2].
Kiedy lekarz może zalecić leki przeciwzakrzepowe?
U kobiet z istotnie podwyższonym ryzykiem, na przykład po przebytej ŻChZZ, lekarz może rozważyć zastosowanie heparyny drobnocząsteczkowej (HDCz) na czas podróży. Lek ten nie przenika przez łożysko i ma dobry profil bezpieczeństwa, co czyni go preferowanym lekiem przeciwzakrzepowym w ciąży[2][3].
Decyzja o włączeniu heparyny drobnocząsteczkowej i jej dawkowaniu należy zawsze do lekarza, z uwzględnieniem indywidualnego ryzyka i preferencji pacjentki[3].
Kwas acetylosalicylowy (aspiryna) nie jest skuteczną metodą zapobiegania zakrzepicy związanej z lotem i nie powinien być stosowany samodzielnie w tym celu. Nowe doustne leki przeciwzakrzepowe (DOAC) są przeciwwskazane w ciąży i podczas karmienia, gdyż przenikają przez łożysko i do mleka matki.
Saszetki z czystym mio-inozytolem – izomeryczną formą inozytolu, która występuje naturalnie w organ...
Silikonowe plastry na bliznę po cesarskim cięciu
Tworzy warstwę ochronną na powierzchni błony śluzowej. Dzięki temu intensywnie nawilża i chroni ją p...
Wspomaga prawidłowe widzenie, wzrost i rozwój kości u dzieci.
Starannie dobrane składniki wspierają prawidłowy rozwój dziecka i dbają o zdrowie mamy
Pomaga przy problemach intymnych w ciąży.
Dla zdrowia układu moczowego.
Naturalne wsparcie przez cały okres karmienia piersią.
Bibliografia:
- ACOG Committee Opinion No. 746: Air Travel During Pregnancy. Obstet Gynecol. 2018;132(2):e64-e66. doi:10.1097/AOG.0000000000002757
- Senfft CN, Zulchner AM, Marques AM, et al. Venous thromboembolism during air travel in pregnant women. Braz J Health Biomed Sci. 2024;23(2).
- Karsanji DJ, Bates SM, Skeith L. The risk and prevention of venous thromboembolism in the pregnant traveller. J Travel Med. 2020;27(2):taz091. doi:10.1093/jtm/taz091
- Izadi M, Alemzadeh-Ansari MJ, Kazemisaleh D, Moshkani-Farahani M, Shafiee A. Do pregnant women have a higher risk for venous thromboembolism following air travel?. Adv Biomed Res. 2015;4:60. Published 2015 Feb 23. doi:10.4103/2277-9175.151879