Co to jest smółka?
Smółka to pierwszy stolec noworodka.
Pojawia się w jelitach płodu w II trymestrze ciąży, około 16. tygodnia. Smółka składa się z wód płodowych, mazi płodowej, enzymów trawiennych, ale również cholesterolu, wolnych kwasów tłuszczowych oraz bilirubiny. To bilirubina w dużej mierze odpowiedzialna jest za charakterystyczny kolor stolca.
Uznaje się, że smółka jest jałowa, chociaż są podejmowane badania dotyczące określenia ewentualnego mikrobiomu przewodu pokarmowego płodu.
👉Interesującym zagadnieniem jest badanie smółki w celu oznaczenia poziomu leków czy narkotyków zażywanych przez matkę w czasie ciąży – może to pomóc w znalezieniu przyczyn chorób lub wad u noworodków.
Jak wygląda smółka?
Pierwszy stolec noworodka jest bardzo charakterystyczny – bezwonny, bardzo gęsty, lepki, zazwyczaj koloru ciemnozielonego. Czasem zdarza się, że smółka ma barwę brązową lub żółtą, jednak najczęściej jest zielona, prawie czarna.
Czy smółka śmierdzi?
Nie. Smółka nie ma zapachu lub jej zapach jest prawie niewyczuwalny. Odpowiada za to fakt, że smółka noworodka jest praktycznie jałowa, chociaż są prowadzone badania, które podważają tę tezę.
Warto wiedzieć, że układ pokarmowy maluszka, przed narodzinami, nie pracuje tak, jak po porodzie. Nawet potencjalna obecność bakterii probiotycznych w smółce nijak ma się do stanu po urodzeniu dziecka, kiedy maluch smakuje mleka kobiecego czy dotyka skóry mamy, przez co intensywnie kolonizuje swój układ pokarmowy. Dopiero kilka dni po porodzie kupa noworodka zaczyna mieć taki mdły, lekko słodkawy zapach, by później zapach był o wiele bardziej intensywny i nieprzyjemny, gdy dziecko ma rozszerzaną dietę, po 6. miesiącu życia.
Smółka a żółtaczka
Smółka, czyli pierwsza kupka dziecka, jest wypełniona bilirubiną – to przez ten barwnik skóra noworodka robi się żółta (żółtaczka fizjologiczna i patologiczna). Ponieważ wątroba i jelita maluszka dopiero uczą się pracować, bilirubina może „uciekać” z jelit z powrotem do organizmu, zamiast zostać wydalona.
Dlatego tak ważne jest, by dziecko zrobiło pierwszą kupkę już w pierwszej dobie. Im szybciej pozbędzie się smółki, tym mniej bilirubiny wróci do krwi, co pomaga dziecku łagodniej przejść żółtaczkę.
Do kiedy noworodek powinien oddać smółkę?
Prawidłowo noworodek powinien wydalić smółkę w pierwszej lub drugiej dobie po porodzie. Świadczy to m.in. o fizjologicznej budowie przewodu pokarmowego oraz o jego właściwej pracy.
Smółka u wcześniaków
Przewód pokarmowy dzieci urodzonych przedwcześnie musi być pod wnikliwą obserwacją lekarzy i położnych na oddziale noworodkowym, gdyż w zależności od stopnia wcześniactwa można oczekiwać wystąpienia różnych powikłań z jego strony.
W kwestii wydalenia smółki optymalnie jest, jeśli maluch odda ją do 24 godzin po narodzinach, jednak u wcześniaków często jej wydalenie jest opóźnione. U najmłodszych czas oddania smółki jest ważny, gdyż niedojrzały układ pokarmowy może mieć trudności z podjęciem prawidłowej pracy, a motoryka jelit często jest zaburzona.
Badania wskazują, że występuje związek pomiędzy wiekiem ciążowym i masą ciała dziecka a czasem oddania smółki. W przypadku dzieci urodzonych przed terminem zwykle jest on wydłużony i przekracza pierwszą dobę życia.
Smółka w czasie porodu i zielone wody
Czasem smółka pojawia się w momencie porodu. Jeśli zostaje wydalona zaraz po urodzeniu, a wody płodowe w czasie porodu odpływają czyste – zwykle nie ma powodu do niepokoju.
Jeśli w czasie porodu wody płodowe są zielone, oznacza to, że płód oddał smółkę jeszcze będąc w macicy. To sytuacja wymagająca wzmożonego nadzoru nad płodem i noworodkiem, gdyż oznacza przejście epizodu niedotlenienia wewnątrzmacicznego.
Dlaczego dziecko oddaje smółkę przed porodem?
Pojawienie się zielonych wód płodowych to dla zespołu traktu porodowego sygnał alarmowy. Nie zawsze można to przewidzieć, są jednak sytuacje, które predysponują do pojawienia się smółki w wodach płodowych. Jakie?
Czynniki wpływające na oddanie przez płód smółki:
- poród po terminie,
- niewydolność łożyska,
- małowodzie,
- stan przedrzucawkowy
- zakażenie okołoporodowe.
Dlaczego zbyt wczesne wydalenie smółki jest niebezpieczne?
W momencie niedotlenienia, płód zaczyna wykonywać ruchy oddechowe, tzw. gasping oraz oddaje smółkę. To sytuacja o tyle niebezpieczna, że grozi m.in. zespołem aspiracji smółki (zespołem MAS), który niesie za sobą szereg powikłań.
Co jednak w sytuacji, gdy dziecko wydala smółkę będąc jeszcze w brzuchu swojej mamy? Ze zbyt wczesnym oddaniem smółki ściśle wiąże się pojęcie niedotlenienia wewnątrzmacicznego.
Zaburzenia dostarczania tlenu i odbierania zbędnych produktów przemiany materii przez pępowinę sprawiają, że dziecko przedwcześnie oddaje smółkę jako rezultat przejścia epizodu niedotlenienia.
Stąd zielone wody płodowe to często pierwszy znak, że dziecko przeszło niedotlenienie wewnątrzmaciczne i personel oddziału porodowego musi szczególnie czuwać nad jego zdrowiem i życiem.
Pomijając sam fakt niedotlenienia, z oddaniem smółki przed porodem wiąże się ryzyko wystąpienia np. zapalenia płuc, poprzez wciągnięcie do dróg oddechowych zanieczyszczonych wód płodowych oraz MAS, czyli zespołu aspiracji smółki. Smółka unieczynnia surfaktant, czyli substancję zapobiegająca sklejaniu się pęcherzyków płucnych, dlatego zielone wody płodowe są czynnikiem ryzyka wystąpienia zaburzeń oddychania po porodzie.
Zespół aspiracji smółki – MAS
Zespół aspiracji smółki jest diagnozowany w momencie pojawienia się zielonych wód płodowych oraz obecności smółki w drogach oddechowych i jamie ustnej noworodka. Postępowanie lekarzy zależy od stanu, w jakim rodzi się noworodek.
- Jeśli dziecko jest żywotne, aktywne, oddycha bez trudności i zachowane jest prawidłowe napięcie mięśniowe, to zazwyczaj oznacza, że maluch nie wymaga inwazyjnych zabiegów zaraz po urodzeniu, np. w postaci odessania treści z dróg oddechowych.
- Gdy dziecko przejawia oznaki niedotlenienia, może wymagać resuscytacji oraz pobytu na oddziale intensywnej opieki noworodkowej.
Stąd zielone wody płodowe to sygnał, aby tuż po porodzie dziecko bezzwłocznie zostało poddane ocenie przez neonatologa, który podejmuje decyzję, czy maluch wymaga interwencji medycznych.
Przy obecności zielonych wód płodowych ważna jest antybiotykoterapia zaraz po urodzeniu, aby zapobiec powikłaniom w postaci m.in. zapalenia płuc czy posocznicy.
Składniki smółki, czyli bilirubina, wolne kwasy tłuszczowe oraz cholesterol, inaktywują działanie surfaktantu, czyli substancji, która naturalnie zapobiega sklejaniu się pęcherzyków płucnych. Podawanie egzogennego surfaktantu może wspomóc płuca dziecka w powrocie do pełnej wydolności.
Co oznacza zbyt późne wydalenie smółki?
Oddanie smółki przez noworodka po upływie 24 godzin powinno być sygnałem ostrzegawczym. Nie oznacza to od razu, że noworodek ma problemy z drożnością czy funkcjonowaniem układu pokarmowego, ale należy go szczególnie obserwować i podjąć pierwsze działania diagnostyczne. Późne oddanie smółki czy duże trudności z pierwszym wypróżnieniem mogą być objawem różnych schorzeń.
Jeśli smółka pojawia się, ale po upływie drugiej doby po urodzeniu może być powikłaniem:
- niedoczynności tarczycy kobiety ciężarnej, która wpłynęła na noworodka,
- posocznicy, czyli zakażenia ogólnoustrojowego,
- zaburzeń elektrolitowych.
Późniejsze konsekwencje braku smółki w pierwszej dobie po porodzie, kiedy zdiagnozowana jest porażenna niedrożność jelit, może prowadzić nawet do martwicy jelit noworodka. Dlatego należy zwracać szczególną uwagę na pierwszą smółkę oraz czas jej wydalenia. Może się okazać, że objawy niedrożności pojawią się dopiero w momencie wypisu noworodka do domu, dlatego warto uczulić rodziców, że wypróżnienia u maluszka są ważną kwestią, świadczącą o stanie zdrowia dziecka.
Warto pamiętać o tym, że przy trudnościach z wydaleniem smółki zazwyczaj pojawiają się dodatkowe objawy, jak wzdęty brzuch, trudności z oddawaniem gazów, wymioty.
Dziecko nie oddaje smółki – możliwe przyczyny
Smółka bywa dosyć niedoceniana, ale stanowi bardzo ważny czynnik świadczący o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu przewodu pokarmowego noworodka. Stąd warto obserwować maluszka, aby nie przeoczyć niepokojących objawów, które mogą pojawić się już w pierwszych godzinach życia dziecka.
- mukowiscydoza,
- niedrożność jelita grubego lub cienkiego,
- obecność czopa smółkowego,
- choroba Hirschsprunga,
- zarośnięcie odbytu.
Brak smółki a problemy anatomiczne
Zupełny brak smółki jest możliwy, kiedy odbyt dziecka jest zarośnięty lub występuje niedrożność przewodu pokarmowego, która uniemożliwia fizjologiczny pasaż jelit. Zdarza się, że wpływają na to również wady wrodzone odbytnicy czy jelit.
Brak smółki a choroba Hirshspruga
Choroba Hirshspruga, polegająca na braku zwojów nerwowych w jelicie grubym oraz jego zwężeniu, może uniemożliwić naturalne wypróżnianie się noworodka.
Brak smółki a mukowiscydoza
Czop smółkowy to kolejny czynnik, który może spowodować niedrożność układu pokarmowego noworodka – polega na zagęszczeniu smółki w taki sposób, że w jelitach pojawia się czop, który nie może przejść przez jelito.
Często jest to powikłanie wczesne mukowiscydozy, poprzez występowanie dużej ilości śluzu, zaburzającego konsystencję smółki oraz braku odpowiednich enzymów trzustkowych, wynikających z nieprawidłowej pracy gruczołu.
Jak długo noworodek powinien wydalać smółkę?
Ilość smółki w jelitach jest określona i nie tworzy się już po porodzie, więc po oddaniu pierwszej smółki można się spodziewać, że jeszcze dwie, trzy kolejne pieluszki mogą być zabrudzone smółką, zanim pojawi się żółta, musztardowa kupa o mdłym zapachu.
Dziecko karmione wyłącznie piersią oddaje zwykle żółte stolce właściwie do momentu rozszerzania diety. Jednak warto wiedzieć, że kupa u maluszka może się zmieniać. Czasem stolec jest bardziej zbity, a czasem rzadszy i kolor też może się zmieniać od żółtego, przez pomarańczowy, nawet do zielonego i to wszystko dalej jest normą, o ile dziecko nie prezentuje żadnych objawów ze strony układu pokarmowego. Dzieci karmione mieszanką mlekozastępczą częściej oddają bardziej zbite stolce niż te, karmione mlekiem mamy.
Sygnałem alarmowym są śmierdzące i strzelające stolce, mocno pieniste, śluzowe czy z domieszką krwi, bądź czarne. Dodatkowo dziecko ma kolki, wzdęcia czy trudności w wypróżnieniu. Warto wtedy skonsultować się z lekarzem, by zbadał dziecko, aby wiedzieć, czy te objawy sygnalizują chorobę, czy są przejściowe.
Opóźnione pierwsze oddanie smółki może wiązać się z występowaniem zaparć w przyszłości, szczególnie jeśli było to związane z występowaniem choroby Hirshsprunga u dziecka.
Emulsja do kąpieli z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopo...
Balsam z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopowej. Posiada...
Nawilża śluzówkę nosową.
Wspomaga prawidłowe widzenie, wzrost i rozwój kości u dzieci.
Udrażnia i oczyszcza nos z gęstego kataru, łagodzi objawy przeziębienia przebiegającego z mokrym kas...
Krople enzymatyczne z laktazą kwaśną i neutralną.
Krem z ektoiną do stosowania już od 1. miesiąca życia.
Bibliografia:
- Skelly Ch. L., Zulfigar H.: Meconium. StatPearls Publishing, 2024, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542240, dostęp z dnia 15.07.2024 r.,
- Pawlaczyk B.: Zarys pediatrii. Podręcznik dla studentów pielęgniarstwa. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2005.
- Szczapa J.: Podstawy neonatologii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2010.
- Świetliński J.: Neonatologia. Tom I i II. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2021.