Co to jest dystocja barkowa? Definicje
Dystocja barkowa, coś związanego z barkami, ale co oznacza pierwsze słowo? Jest to sytuacja niepożądana, która może wystąpić pod koniec porodu, gdy urodziła się główka dziecka, a barki zaklinowały się w kanale rodnym, przez co poród się zatrzymuje i potrzebne jest specjalne postępowanie.
Kolejna definicja mówi nam, że dystocją barkową nazywamy każdy poród, który trwa ponad minutę od momentu, kiedy urodzi się główka dziecka, a nie urodzi się w tym czasie reszta ciała i musimy zastosować odpowiednie działania.
To powikłanie występuje w mniej niż 3% porodów. Jej ciężki przebieg może zagrożenie dla zdrowia mamy lub dziecka.
Skąd się bierze dystocja barkowa?
Każda sytuacja, czy to w życiu, czy w położnictwie ma swoje źródło. Nie inaczej jest w przypadku dystocji barkowej. Aktualnie znając czynniki ryzyka i możliwości medycyny jesteśmy w stanie w części przypadków jej uniknąć.
Stosuje się planowe cięcie cesarskie u kobiety ciężarnej np. w przypadku, gdy:
- szacujemy dużą masę płodu,
- kobieta ma cukrzycę,
- w poprzedniej ciąży wystąpiła dystocja barkowa,
aby przeciwdziałać ewentualnym zagrożeniom dla dziecka.
Czynniki ryzyka dystocji barkowej
Niestety nie możemy w pełni zapobiec dystocji barkowej. Jest to wciąż sytuacja nagła.
Czynniki ryzyka jej wystąpienia jesteśmy w stanie podzielić na występujące przed porodem, w czasie ciąży, a także w trakcie porodu.
Czynniki występujące przed porodem (u mamy):
- Cukrzyca.
- Otyłość.
- Nieprawidłowa budowa miednicy (nie mylimy tego ze słynnym stwierdzeniem „masz szerokie biodra, łatwo i szybko urodzisz dziecko”, nie do końca tak to działa).
- Wiek powyżej 35 roku życia.
- Niski wzrost.
- Duża liczba porodów.
- Dystocja barkowa wystąpiła w poprzednim porodzie.
Czynniki występujące w trakcie ciąży:
- Nadmierna masa ciała, przybrana w ciąży.
- Poród po terminie.
- Duża szacowana masa dziecka.
- Nieprawidłowy stosunek obwodu brzuszka do obwodu głowy stwierdzony w badaniu USG.
- Cukrzyca ciążowa.
Czynniki występujące w trakcie porodu:
- Wywoływanie porodu (tzw. indukcja porodu, np. po terminie lub jeśli istnieją ku temu wskazania medyczne).
- Przedłużający się poród.
- Znieczulenie zewnątrzoponowe.
- Poród zabiegowy (taki, w którym lekarz musi użyć specjalnego sprzętu, aby pomóc dziecku przyjść na świat, nie jest to cięcie cesarskie).
*Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz i in., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2024; 9(2): 154-156
Stopnie dystocji barkowej
Nie istnieje jedna i konkretna klasyfikacja stopni dystocji barkowej, używana na całym świecie. Nasilenie dystocji barkowej zależy od ciężkości uszkodzenia i jego następstw. Możemy spotkać się z następującym podziałem:
- Zaklinowanie dużego dziecka w kanale rodnym (barki w kanale rodnym kobiety układają się prawidłowo, zaklinowanie jest niewielkie, dystocja jest lekka).
- Dystocja jest jednostronna, jeden bark zaklinował się (opiera się o spojenie łonowe kobiety, dystocja umiarkowana).
- Dystocja obustronna, dwa barki są zaklinowane w kanale rodnym (dystocja ciężka).
Jak możemy wywnioskować, podział ten opiera się na tym, jak bardzo dziecko, a konkretnie jego bark lub barki są zaklinowane w kanale rodnym kobiety. Na podstawie tej sytuacji w porodzie dobiera się odpowiednie postępowanie.
Objawy dystocji barkowej w trakcie porodu
Istnieje jeden, bardzo charakterystyczny objaw dystocji barkowej w porodzie. Jest on widoczny po urodzeniu główki dziecka i właśnie z nią związany. Nazywa się „objawem żółwia”. Główka „cofa się” z powrotem do krocza, reszta ciała dziecka nie chce się urodzić, jest widoczny opór. Przypomina to sposób w jaki żółw chowa głowę do skorupy, stąd nazwa.
Inne objawy, jak zahamowanie dalszych etapów porodu są następstwem „objawu żółwia”.
Możliwe powikłania u mamy z powodu dystocji barkowej
- Uraz szyjki macicy, pochwy i/lub krocza.
- Uszkodzenie pęcherza moczowego.
- Rozejście spojenia łonowego.
- Pęknięcie macicy.
- Krwotok poporodowy.
- Zapalenie endometrium (błony śluzowej macicy).
- Zakażenia po porodzie.
Postępowanie w przypadku dystocji barkowej
W przypadku dystocji barkowej opieramy się na rekomendacjach Kolegium Amerykańskich Położników i Ginekologów (ACOG). Przedstawiony schemat postępowania wygląda następująco
`1. Przy rozpoznanej dystocji barkowej wzywamy zespół, składający się z doświadczonego lekarza położnika, położnych, neonatologa i anestezjologa.
2. Informujemy kobietę rodzącą o zaistniałej sytuacji, zakładamy cewnik do pęcherza moczowego.
Manewry
3. Wykonujemy manewr Mc Robertsa-Gonika. Polega on na silnym zgięciu nóg w kolanach i przyciągnięciu ich jak najbliżej siebie w stronę tułowia, aby niemal go dotykały.
Zobrazujmy to. Wygląda to mniej więcej tak, że siedzisz na brzegu fotela, chwytasz się rękami za tylną część ud, niemal pod kolanami i przyciągasz nogi jak najbliżej siebie, przez co zginają się one w stawach kolanowych i biodrowych jednocześnie.
Pozycja ta jest pomocna, ponieważ mówiąc bardzo kolokwialnie robi dziecku więcej miejsca w miednicy (lordoza kręgosłupa mamy się zmniejsza). Zazwyczaj jest skuteczna w ponad 40% przypadków dystocji barkowej, w tym aż w 90% przypadków lekkich postaci tej sytuacji!
4. Jeśli manewr okaże się nieskuteczny, używamy kolejnego sposobu, aby pomóc dziecku w odpowiedni sposób się urodzić. Jest to ucisk nadłonowy. Na czym on polega? Lekarz położnik uciska przez brzuch mamy bark płodu (od strony jego pleców, aby wspomóc uwolnienie barku i umożliwić dalszy przebieg porodu). Wskazane jest wykonanie takiego ucisku z nogami przygiętymi do tułowia, jak w przypadku manewru Mc Robertsa-Gonika
5. Jeśli natomiast manewr Mc Robertsa i ucisk nadłonowy nie pomogą, wykonywane są manewry wymagające większej ingerencji. Do ich przeprowadzenia wymagane jest nacięcie krocza, a działania są wykonywane przez najbardziej doświadczonego położnika, aby uwolnić zaklinowany bark lub barki.
Warto również wspomnieć, że zastosowanie pozycji kolankowo-łokciowej działa podobnie do manewru Mc Robertsa-Gonika (mama ma więcej miejsca w miednicy). Przy tej pozycji mogą być wykonywane inne działania wspomagające, jak ucisk nadłonowy, ale badania pokazały, że samo zastosowanie tej pozycji okazywało się skuteczne.
Dystocja barkowa u noworodka, co dalej?
Dystocja, jak już wcześniej wspomnieliśmy jest sytuacją niepożądaną, mogącą mieć skutki uboczne dla mamy, ale również dla dziecka po porodzie.
Porażenie Erba
Najczęstszym powikłaniem jest uszkodzenie splotu ramiennego, porażenie Erba-Duchenne’a, które ma wpływ na podstawowe ruchy ręki (dziecko nie może zgiąć łokcia, unosić ramienia), natomiast ruch dłoni zazwyczaj jest zachowany. Ręka również wygląda inaczej. Mówi się na to potocznie „pozycja kelnera proszącego o napiwek”. Bark jest obrócony do wewnątrz, łokieć prosty, dłoń zgięta do tyłu.
A więc co dalej? Czy możliwe jest przywrócenie ręki do pełnej sprawności? Tak! Dzięki fizjoterapii dzieci w większości odzyskują sprawność w pierwszych miesiącach życia. Gdy nie mamy poprawy po kilku miesiącach, rozważana jest operacja.
Porażenie Klumpkego
Drugim typem jest porażenie Klumpkego. Również są w tym przypadku uszkodzone nerwy, a charakterystycznym objawem jest tzw. ręka szponiasta. Ramię w tym przypadku działa zazwyczaj prawidłowo, zgina się i prostuje. Występują trudności w obrębie dłoni, gdzie dziecko nie może jej otworzyć ani poruszać palcami. Dalsze rokowanie zależy od stopnia uszkodzenia splotu ramiennego. Niezastąpiona będzie fizjoterapia i ćwiczenia dla dziecka.
Inne możliwe powikłania dla dziecka
Prócz dwóch najbardziej typowych powikłań wyróżniamy również takie jak:
- Złamanie obojczyka.
- Złamanie kości ramiennej.
- Zespół Hornera- objawiający się wytrzeszczem gałki ocznej, opadającą powieką, zwężeniem źrenicy, brakiem wydzielania potu po uszkodzonej stronie twarzy.
- Uszkodzenie rdzenia szyjnego.
- W najgorszym przypadku śmierć dziecka.
Podsumowanie
Dystocja barkowa jest sytuacją, w której mimo, że znamy możliwe czynniki ryzyka jej wystąpienia, nie jesteśmy w stanie jej przewidzieć. Niekiedy nawet nie przejdzie nam przez myśl, że może wystąpić w trakcie porodu.
W swojej praktyce zawodowej miałam taką sytuację raz.
Czynniki ryzyka, które wystąpiły u tej pacjentki to cukrzyca, otyłość i niski wzrost. Ze względu na cukrzycę miała poród wywoływany. Nie był to także jej pierwszy poród, ale w poprzednich nie wystąpiły żadne komplikacje. Jednak w tym przypadku było inaczej, wystąpiła dystocja barkowa. Po ukazaniu się głowy żółwia i stwierdzeniu dystocji wykorzystaliśmy ucisk nadłonowy w połączeniu z manewrem Mc Robertsa-Gonika.
Zastosowany schemat okazał się skuteczny, bark nie zahaczał już o spojenie łonowe i reszta ciała mogła się normalnie urodzić. W Naszym odczuciu sytuacja trwała całą wieczność, a tak naprawdę… 2 minuty… Chyba najdłuższe jakie było można sobie wyobrazić na sali porodowej. Na szczęście wszystko skończyło się dobrze, nie zaobserwowaliśmy powikłań w trakcie przebywania dziecka na oddziale noworodkowym, a cała historia miała dobre zakończenie.
Dzięki schematom postępowania w przypadku dystocji barkowej opracowanym przez doświadczonych położników jesteśmy w stanie podjąć skuteczne działania dla mamy i dziecka, eliminując czynniki ryzyka i powikłania dystocji barkowej.
To jest wyrób medyczny.
Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.Bibliografia:
Mirosław Wielgoś, Dorota Bomba-Opoń, Grzegorz H. Bręborowicz, Krzysztof Czajkowski, Romuald Dębski, Bożena Leszczyńska-Gorzelak, Przemysńaw Oszukowski, Stanisńaw Radowicki, Mariusz Zimmer; Recommendations of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians regarding caesarean sections. Ginekol Pol 2018;89(11):644-657. (DOI: 10.5603/GP.a2018.0110).
RCOG (Royal College of Obstetricians and Gynaecologists) Shoulder Dystocia Green–top Guideline No. 42 2nd Edition I March 2012
Bręborowicz, G. H. (Red.). (2020). Położnictwo. Tom 1. Wydanie 1. Warszawa, PZWL.
DYSTOCJA BARKOWA Dystocia shoulder / Dystocia brachiorum mgr Jolanta Sadek, Uniwersytet Medycznu im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Gherman, R, Gonik, B, Glob. libr. women’s med ., (ISSN: 1756-2228) 2008; DOI 10.3843/GLOWM.10137, dostęp 22.11.2025 r.