Czym są meningokoki i jakie wyróżniamy ich typy?
Meningokoki to potoczna nazwa bakterii z gatunku Neisseria meningitidis, które fizjologicznie bytują w jamie nosowo-gardłowej człowieka. U większości nosicieli ich obecność nie wywołuje żadnych objawów. Problem pojawia się w momencie, gdy dochodzi do inwazji – bakterie przedostają się do krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego i wywołują inwazyjną chorobę meningokokową (IChM), która może przybierać postać sepsy meningokokowej, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub obu tych stanów jednocześnie[1].
Meningokoki dzielone są na serogrupy na podstawie budowy otoczki polisacharydowej komórki bakteryjnej. Spośród 12 opisanych serogrup za zdecydowaną większość przypadków inwazyjnej choroby meningokokowej odpowiadają grupy A, B, C, W i Y[1].
Meningokoki typu B
Serogrupa B odpowiada za około 60% przypadków inwazyjnej choroby meningokokowej w wielu regionach świata, atakując przede wszystkim niemowlęta i małe dzieci[1]. Ta serogrupa dominuje także wśród naszych rodzimych zakażeń, przy czym największą liczbę chorych odnotowuje się u dzieci do 1. roku życia [2].
Meningokoki typu C
Serogrupa C była historycznie drugą co do częstości przyczyną inwazyjnej choroby meningokokowej w krajach rozwiniętych, odpowiadając sporadycznie za lokalne epidemie. Wprowadzenie powszechnych szczepień skoniugowanych w wielu krajach europejskich znacząco obniżyło jej udział w zachorowaniach [1]. W Polsce serogrupa C pozostaje drugą najczęstszą przyczyną IChM po meningokokach typu B [2].
Meningokoki typów W i Y
Serogrupa W przez dekady odpowiadała za sporadyczne przypadki inwazyjnej choroby meningokokowej. Jej rola zmieniła się po epidemii wśród pielgrzymów do Mekki w 2000 roku, od której szczep rozprzestrzenił się poza Arabię Saudyjską, a od około 2010 roku obserwuje się kolejną falę ekspansji obejmującą Europę, Australię i obie Ameryki[3]. W Polsce w ostatnim czasie również odnotowuje się wzrost udziału tej serogrupy w przypadkach IChM[2].
Z kolei serogrupa Y dotyka częściej osób starszych i odpowiada za mniejszy odsetek zachorowań niż serogrupy B i C, choć jej znaczenie epidemiologiczne powoli rośnie[1].
Meningokoki typu A
Serogrupa A była przez lata główną przyczyną epidemii meningokokowych w tzw. pasie meningokokowym Afryki Subsaharyjskiej. W Europie odpowiada za sporadyczne przypadki. Wprowadzenie skoniugowanej szczepionki na obszarach endemicznych znacząco ograniczyło znaczenie epidemiologiczne tej serogrupy[1].
Jak meningokoki się przenoszą?
Meningokoki przenoszone są drogą kropelkową podczas:
- kaszlu,
- kichania,
- bliskiego kontaktu z osobą chorą lub bezobjawowym nosicielem,
- bezpośredniego kontaktu z wydzieliną z dróg oddechowych[2].
Bakterie nie przeżywają poza organizmem człowieka, dlatego do przeniesienia zakażenia konieczny jest bliski i bezpośredni kontakt[1].
Nosicielstwo meningokoków jest zjawiskiem powszechnym. W danym momencie bezobjawowo kolonizowanych może być nawet 25% populacji, a najwyższy odsetek nosicieli odnotowuje się wśród nastolatków i młodych dorosłych[1].
Do jakiego wieku zakażenie meningokokami jest niebezpieczne?
Inwazyjna choroba meningokokowa może dotknąć osobę w każdym wieku, jednak ryzyko nie rozkłada się równomiernie. Najbardziej narażone są niemowlęta – szczyt zachorowań przypada na pierwszy rok życia. Wysoka zapadalność utrzymuje się również u dzieci do 5. roku życia. Drugi szczyt zachorowań obserwuje się u nastolatków i młodych dorosłych w wieku 16-21 lat, co wiąże się z wysokim odsetkiem nosicielstwa w tej grupie[2].
Śmiertelność z powodu IChM jest zróżnicowana wiekowo – u niemowląt wynosi około 9%, u młodych dorosłych około 15%, a u osób starszych sięga nawet 32,8%[1]. U seniorów zakażenie częściej przebiega atypowo, co może opóźniać rozpoznanie i częściowo tłumaczyć wyższą śmiertelność w tej grupie wiekowej.
Czy meningokoki grożą też dorosłym?
Infekcja meningokokowa nie omija dorosłych – osoby starsze stanowią nawet 25% wszystkich przypadków IChM i charakteryzują się najwyższą śmiertelnością[1]. Na zakażenie szczególnie narażone są osoby z niedoborami odporności, po usunięciu śledziony, zakażone wirusem HIV oraz personel medyczny i pracownicy laboratoriów[2].
Objawy zakażenia meningokokami
Inwazyjna choroba meningokokowa przebiega dwuetapowo – początkowe objawy są niespecyficzne i łatwe do zbagatelizowania, a stan chorego może gwałtownie pogorszyć się w ciągu kilku godzin.
Badania retrospektywne pokazują, że około połowa dzieci z IChM była odsyłana do domu po pierwszej wizycie u lekarza – właśnie dlatego znajomość objawów alarmowych jest kluczowa[3].
Pierwsze objawy – jak odróżnić zakażenie meningokokami od zwykłej infekcji?
W początkowej fazie choroby nie jest to niestety możliwe. W pierwszych kilku godzinach zakażenie meningokokami u dziecka nie różni się od typowej infekcji wirusowej. U starszych dzieci mogą pojawić się:
U niemowląt i małych dzieci obraz jest mniej swoisty – dominują rozdrażnienie, trudności z karmieniem i ogólne osłabienie[1].
Objawy alarmowe – kiedy działać natychmiast?
W ciągu kilku do kilkunastu godzin od pierwszych objawów stan dziecka może gwałtownie się pogorszyć. Sygnały wymagające natychmiastowej reakcji to:
- wysypka wybroczynowa lub purpurowa, nieblednąca pod wpływem ucisku,
- sztywność karku,
- światłowstręt,
- zaburzenia świadomości,
- zimne kończyny,
- wydłużony czas powrotu kapilarnego,
- silny ból kończyn[1].
Ważne – test szklanki!
Charakterystyczna wysypka wybroczynowa – czerwone lub fioletowe plamki na skórze – nie blednie po przyciśnięciu szklanką. Pojawienie się takiej wysypki u dziecka z gorączką wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia[1].
Leczenie zakażenia meningokokami
Inwazyjna choroba meningokokowa wymaga natychmiastowej hospitalizacji i leczenia w warunkach szpitalnych. Podstawą terapii jest antybiotykoterapia dożylna, wprowadzana jak najszybciej po ustaleniu rozpoznania. Każda godzina opóźnienia w podaniu antybiotyku pogarsza rokowanie.
Mimo wdrożenia odpowiedniego leczenia śmiertelność z powodu IChM pozostaje wysoka – nosi średnio 8,3%, a w przypadku sepsy meningokokowej sięga nawet 20%[1]. U części ozdrowieńców dochodzi ponadto do trwałych powikłań, takich jak utrata słuchu, amputacje kończyn, blizny skórne czy zaburzenia neurologiczne[1].
Szczepienia przeciwko meningokokom
Szczepienia są najskuteczniejszą metodą ochrony przed inwazyjną chorobą meningokokową. W Polsce nie są one objęte obowiązkowym programem szczepień. Szczepienie na meningokoki jest szczepieniem zalecanym, co oznacza że koszty szczepionki ponoszą rodzice.
Dostępne szczepionki i ich zakres ochrony
W Polsce dostępne są obecnie dwa rodzaje szczepionek przeciwko meningokokom:
Szczepionki białkowe przeciwko serogrupie B:
- szczepionka oparta na oczyszczonych białkach bakterii Neisseria meningitidis serogrupy B, stosowana od 2. miesiąca życia (np. Bexsero),
- szczepionka rekombinowana oparta na białku fHbp, stosowana od 10. roku życia (np. Trumenba).
Szczepionki skoniugowane:
- monowalentna przeciwko serogrupie C, stosowana od 2. miesiąca życia (np. NeisVac-C),
- czterowalentna przeciwko serogrupie A, C, W-135 i Y, stosowana od 2. miesiąca życia (np. MenQuadfi, Menveo, Nimenrix)[2].
Schemat szczepienia przeciwko meningokokom
Szczepionki przeciwko meningokokom można podawać już od 2. miesiąca życia. Liczba dawek zależy od wieku dziecka w momencie rozpoczęcia szczepienia oraz od zastosowanej szczepionki – schemat ustala lekarz prowadzący[2].
Szczepienia na meningokoki zalecane są przede wszystkim:
- niemowlętom powyżej 2. miesiąca życia,
- dzieciom przebywającym w żłobkach, przedszkolach i domach dziecka,
- nastolatkom i młodym dorosłym,
- osobom z niedoborami odporności, po usunięciu śledziony lub leczonym ekulizumabem,
- osobom podróżującym do krajów o wysokim ryzyko zakażeń meningokokowych[2].
Ile kosztuje szczepienie?
Szczepionki przeciwko meningokokom są w Polsce pełnopłatne. Dokładny koszt szczepienia zależy od wybranego preparatu oraz liczby wymaganych dawek. Orientacyjne ceny szczepionek wynoszą kilkaset złotych za dawkę, a pełny schemat szczepienia może wiązać się z kosztem przekraczającym 1000 zł.
Szczegółowe informacje o aktualnych cenach i dostępności preparatów najlepiej uzyskać bezpośrednio w gabinecie lekarskim lub punkcie szczepień[2].
Naturalne składniki wspomagające pracę układu odpornościowego.
Naturalne składniki wspomagające pracę układu odpornościowego.
Wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego.
Wspomaga naturalną odporność.
W okresie przejściowego osłabienia, do regeneracji po infekcjach.
Na wzmocnienie odporności. Uzupełnia codzienną dietę w starannie dobrane, naturalne składniki, takie...
Wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego
Źródła:
- Ciftci E, Ocal D, Somer A, et al. Current methods in the diagnosis of invasive meningococcal disease. Front Pediatr. 2025;13:1511086. Published 2025 Apr 22. doi:10.3389/fped.2025.1511086
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. Szczepionka przeciw meningokokom. Szczepienia.Info. Zaktualizowano 27 maja 2026. Dostęp 4 czerwca 2026. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/
- Bertrand-Gerentes I, Fanchon L, Coste F, Glover RE, Guiddir T, Taha MK. Range of Clinical Manifestations Caused by Invasive Meningococcal Disease Due to Serogroup W: A Systematic Review. Infect Dis Ther. 2023;12(10):2337-2351. doi:10.1007/s40121-023-00869-z