Urazy ciśnieniowe – powszechny problem latem
W okresie wakacyjnym znacząco wzrasta liczba urazów ciśnieniowych, zwłaszcza w obrębie uszu i zatok przynosowych.
Dolegliwości te, określane ogólnie jako barotrauma, należą do najczęstszych przyczyn wizyt u laryngologa w sezonie letnim.
Skoki do wody, nurkowanie, a nawet loty samolotem mogą prowadzić do poważnych dolegliwości.
Czym jest barotrauma?
Barotrauma to uraz wynikający z gwałtownej zmiany ciśnienia, której organizm nie potrafi odpowiednio wyrównać. Może dotyczyć zarówno uszu (szczególnie ucha środkowego), jak i zatok przynosowych.
To jest wyrób medyczny.
Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.Do takich zmian dochodzi najczęściej podczas:
- skoku do wody z dużej wysokości,
- zanurzania się pod wodę, jak i wynurzania;
- startu i lądowania samolotu,
- jazdy przez góry lub tunele.
W normalnych warunkach powietrze swobodnie przepływa przez trąbkę słuchową (trąbkę Eustachiusza) i ujścia zatok, wyrównując ciśnienie wewnętrzne z otoczeniem. Jeśli te drogi są zablokowane przez katar, polipy lub obrzęk może dojść do uszkodzenia tkanek.
Barotrauma zatok – mechanizm i objawy
Zatoki przynosowe to puste przestrzenie w kościach czaszki, połączone z jamą nosową wąskimi przewodami. Przy zdrowych błonach śluzowych ciśnienie w zatokach samo się wyrównuje.
Jednak infekcja, obrzęk, polipy czy skrzywiona przegroda mogą zablokować ujścia i doprowadzić do urazu ciśnieniowego.
Do barotraumy zatok dochodzi zarówno podczas zanurzania, jak i wynurzania. W pierwszym przypadku powietrze nie może się dostać do zatoki, w drugim – nie może jej opuścić, co powoduje tzw. blokadę wsteczną.
Objawy barotraumy zatok:
- ból głowy (czoło, skronie, policzki),
- ból promieniujący do nosa, oczodołów, uszu,
- uczucie rozpierania w twarzy,
- wyciek krwisto-surowiczy z nosa,
- krwawienie z nosa, łzawienie,
- uczucie zatkania lub „pustki” w zatokach.
Barotrauma ucha
Jeszcze częściej niż zatoki, na urazy ciśnieniowe narażone jest ucho środkowe.
Do wyrównania ciśnienia dochodzi tu przez trąbkę Eustachiusza. Jeśli jest ona zablokowana – z powodu kataru, infekcji czy wady anatomicznej – nawet niewielka zmiana ciśnienia może spowodować uraz.
Typowe objawy barotraumy ucha:
- silny, nagły ból ucha (zwłaszcza podczas nurkowania lub lądowania),
- uczucie zatkanego ucha lub „klikania”,
- niedosłuch, szumy uszne,
- zawroty głowy,
- w cięższych przypadkach – perforacja błony bębenkowej i wyciek z ucha.
W badaniu nurków stwierdzono, że ponad 1/4 z nich doświadczyło przynajmniej jednego epizodu barotraumy ucha lub zatok.
Barotrauma spowodowana skokiem „na bombę”
Jednym z częstszych powodów wystąpienia barotraumy u dzieci i młodzieży w okresie letnim są skoki do wody „na bombę”, czyli z wysokości, z uderzeniem całego ciała o taflę wody, najczęściej bez wcześniejszego zabezpieczenia uszu i nosa z gwałtownym zanurzeniem się pod wodę.
Podczas takiego skoku dochodzi do nagłego wzrostu ciśnienia w przewodzie słuchowym zewnętrznym, zwłaszcza jeśli dziecko uderza o powierzchnię wody z dużą siłą.
Woda może wtedy gwałtownie wniknąć do przewodu słuchowego, tworząc impuls ciśnieniowy skierowany w stronę błony bębenkowej. Jeśli w tym samym czasie trąbka słuchowa (Eustachiusza) nie przepuszcza powietrza z jamy nosowej, co jest częste np. przy katarze, to może dojść do powstania różnicy ciśnień między uchem zewnętrznym, a środkowym.
Również podczas skoków do wody na bombę z wysokości dochodzi często do nagłego zanurzenia, co powoduje szybko narastającą różnicę ciśnień, co predysponuje do barotraumy ucha środkowego i zatok.
Skutki takiego urazu mogą obejmować:
- silny, kłujący ból ucha bezpośrednio po skoku,
- uczucie „zatkania” lub pełności w uchu,
- pogorszenie słuchu lub szumy,
- w cięższych przypadkach – pęknięcie błony bębenkowej i wyciek.
Podczas skoku dziecko wstrzymuje oddech i zatyka nos (np. odruchowo), wzrost ciśnienia może również objąć zatoki przynosowe – prowadząc do barotraumy zatok. Dotyczy to zwłaszcza zatok czołowych i sitowych, które są bardziej podatne na zaburzenia wentylacji.
Jak zapobiegać barotraumie?
Aby zminimalizować ryzyko barotraumy należy skakać z małej wysokości, oraz w pozycji ze zgiętymi ramionami w stawach łokciowych, trzymając je przed sobą tak, aby zasłonić twarz.
W takich przypadkach, gdy dziecko jest zdrowe, istnieje bardzo niskie ryzyko urazu.
W profilaktyce warto uczyć dzieci, aby:
- unikały skoków z dużej wysokości,
- nie nurkowały ani nie skakały do wody podczas infekcji górnych dróg oddechowych lub nasilenia alergii.
Czynniki zwiększające ryzyko urazu
Najbardziej narażone na barotraumę podczas skoku „na bombę” są:
- dzieci z katarem, alergią lub zatkanym nosem,
- dzieci z przerośniętym migdałkiem gardłowym, który może zatykać trąbkę słuchową, powodując trudności z wyrównaniem ciśnienia w uchu środkowym,
- osoby z anatomicznymi wadami nosa (np. skrzywiona przegroda),
- osoby, które wcześniej przeszły infekcje uszu lub zatok,
- dzieci bez umiejętności kontrolowanego zanurzania głowy – jest to umiejętność, którą nabywa się na lekcjach pływania czy nurkowania. Polega na spokojnym, świadomym zanurzaniu się pod wodę, kontrolując oddech. Pomaga to uniknąć paniki podczas zanurzenia oraz zapobiega przypadkowemu zachłyśnięciu wodą np. po skoku.
Istnieją również inne sytuacje, w których należy uważać podczas skoków do wody. Nie są one wtedy zakazane, jednak przy jakichkolwiek dolegliwościach należy odpuścić sobie taki sposób zabawy.
⚠️Przykładowo dzieci często chorujące na zapalenie zatok mogą mieć obrzęk błony śluzowej zatok, co jest czynnikiem sprzyjającym barotraumie.
⚠️Po drenażu uszu należy co najmniej przez 7 dni nie pływać, a następnie chronić uszy np. zatyczkami do uszu oraz odpuścić skoki do wody.
Ryzyko wystąpienia barotraumy rośnie, gdy drogi oddechowe są niedrożne lub osłabione. Szczególnie niebezpieczne są:
- nieżyt nosa i zatok,
- infekcje górnych dróg oddechowych (np. przeziębienie),
- alergie z obrzękiem śluzówki,
- polipy nosa i zatok,
- skrzywienie przegrody nosowej.
Z tego względu nie zaleca się nurkowania, skakania do wody ani latania samolotem w czasie kataru lub infekcji. Zaburzenie przepływu powietrza w zatokach i trąbce słuchowej może doprowadzić nie tylko do barotraumy, ale też wtórnych zakażeń.
Co robić w razie objawów?
Jeśli po skoku do wody, nurkowaniu lub locie samolotem wystąpią objawy opisane wcześniej m.in. ból ucha lub głowy, niedosłuch lub szum, wyciek z nosa lub ucha to należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu lub laryngologiem.
W niektórych przypadkach nasilonych dolegliwości diagnostyka może obejmować m.in. badanie endoskopowe lub tomografię zatok.
W razie wykrycia zapalenia lub infekcji, może być konieczna antybiotykoterapia, a nawet nacięcie błony bębenkowej lub drenaż zatok.
Co warto zapamiętać?
Profilaktyka jest najskuteczniejszym sposobem ochrony przed urazami ciśnieniowymi – zwłaszcza u dzieci, które często nie potrafią jeszcze zasygnalizować objawów.
Pamiętaj:
- Nie zanurzać się ani nie skakać do wody z katarem.
- Unikać nurkowania przy infekcji gardła, uszu lub nosa.
- Przed lotem samolotem – w przypadku nasilonej infekcji górnych dróg oddechowych, szczególnie zapalenia ucha z towarzyszącą gorączką, najlepiej przełożyć podróż. W przypadku łagodnej infekcji kataralnej, bez bólu ucha i zatok dobrze udać się do swojego lekarza, aby ocenił czy dziecko może polecieć. W takim wypadku przed wylotem należy oczyścić nos – wydmuchać, zastosować spray z wodą morską lub lek obkurczający, zwłaszcza podczas infekcji lub nasilenia alergii.
- Podczas lądowania – żuć gumę, ssać cukierki, przełykać ślinę.
- Po kąpieli – delikatnie osuszać uszy, unikać patyczków w celu zapobiegania infekcjom.
- Ograniczyć ekspozycję na klimatyzację i gwałtowne zmiany temperatur.
Podsumowanie
Barotrauma nie jest rzadką dolegliwością – dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych w okresie wakacji. Choć objawy często ustępują samoistnie, w wielu przypadkach wymagają leczenia, a niekiedy nawet interwencji chirurgicznej.
Z pozoru niewinny skok do wody lub lot samolotem może zakończyć się uszkodzeniem zatok czy ucha. Odpowiednia profilaktyka i szybka reakcja na objawy są kluczowe dla ochrony zdrowia.
Jak zadbać o jelita dziecka i zapobiec problemom brzuszkowym w podróży? Odpowiedź w artykule!
Zdarte kolano u dziecka to nierzadkie zjawisko. Maluchy mają cienki naskórek, są mniej sprawne fizyc...
Marzysz o beztroskich wakacjach z rodziną, ale diagnoza astmy u dziecka budzi obawy? Spokojnie! Astm...
Rodzinny piknik to doskonały pomysł na wspólne spędzenie ciepłego popołudnia na świeżym powietrzu.
Lekarz podpowiada, jak zadbać o skórę dziecka z AZS na wakacjach, by wyjazd był czystą przyjemności...
Źródła:
- Haake, Ronald, et al. „Barotrauma: pathophysiology, risk factors, and prevention.” Chest 91.4 (1987): 608-613.
- Rozycki, Stefan W., Matthew J. Brown, and Macario Camacho. „Inner ear barotrauma in divers: an evidence-based tool for evaluation and treatment.” Diving and Hyperbaric Medicine 48.3 (2018): 186.