- Nadmierna masa ciała u dziecka to większe obciążenie dla rozwijającego się układu ruchu. Stopy, kolana, biodra i kręgosłup muszą pracować intensywniej, dlatego szybciej mogą pojawiać się przeciążenia, zmęczenie, ból pleców lub bóle kolan.
- U dzieci z nadwagą najczęściej obserwuje się koślawość kolan i płaskostopie.
- Niechęć do ruchu nie zawsze oznacza brak motywacji. Może wynikać ze wstydu i trudności w poruszaniu się.
Badanie COSI pokazuje skalę problemu. Coraz więcej dzieci ma nadwagę i rusza się za mało
COSI, czyli Childhood Obesity Surveillance Initiative, to międzynarodowe badanie prowadzone pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia. W Polsce odpowiada za nie Instytut Matki i Dziecka, który realizuje je w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2026, finansowanego przez Ministerstwo Zdrowia. To, jak do tej pory, największe w kraju badanie zdrowia dzieci w wieku wczesnoszkolnym.
Jego celem jest nie tylko sprawdzenie, ile dzieci ma nadwagę lub otyłość, ale też lepsze zrozumienie codziennych nawyków, które wpływają na zdrowie najmłodszych. Badacze analizują między innymi masę ciała, wzrost, sposób żywienia, aktywność fizyczną dzieci, sen i środowisko szkolne. Dzięki temu COSI pokazuje nadwagę u dzieci nie jako pojedynczy problem z wagą, ale jako część ich całego stylu życia.
A ten obraz trudno uznać za uspokajający. Wyniki poprzedniej rundy badania z lat 2022/2023 wykazały, że nadmierna masa ciała występuje u 32,5% polskich ośmiolatków. Oznacza to, że niemal co trzecie dziecko w tym wieku ma nadwagę lub otyłość. Nowe badania mają pokazać, czy sytuacja się zmienia i jak dziś wyglądają zdrowie, sprawność oraz codzienne nawyki dzieci w wieku 7–9 lat.
Szczególnie ważne jest to, że brak ruchu u dziecinie kończy się wyłącznie na słabszej kondycji.
Nadwaga u dzieci a bóle kolan, pleców i przeciążenia stawów
Kiedy dziecko rośnie, jego układ ruchu cały czas dostosowuje się do nowych proporcji ciała, wydłużających się kości i rozwijających się mięśni. Przy prawidłowej masie ciała stawy, mięśnie i kręgosłup nie są dodatkowo przeciążane przez nadmiar tkanki tłuszczowej, dlatego łatwiej im nadążać za zmianami zachodzącymi w ciele dziecka.
Nadwaga u dzieci powoduje z kolei, że – owszem – ciało jest w stanie chodzić, biegać, wchodzić po schodach i uczestniczyć w zabawie, ale koszt takiego ruchu jest zdecydowanie większy. Dziecko szybciej się męczy, ma ograniczoną swobodę ruchu i częściej doświadcza urazów.
W przeglądzie czasopisma Pediatrics [6] autorzy zwrócili uwagę, że bóle kolan u dzieci z nadwagą są najczęściej zgłaszaną dolegliwością. Z kolei jedna z nowszych analiz z 2024 r. pokazuje, że nadmierna masa ciała może zwiększać ryzyko bólu pleców u dzieci, przy czym silniejszy związek obserwuje się w przypadku otyłości niż samej nadwagi [4]. Autorzy innego artykułu dodają, że ból krzyża był powiązany nie tylko z nadwagą i otyłością, ale również z siedzącym trybem życia, brakiem aktywności i przedwczesnym zwyrodnieniem krążka międzykręgowego [1].
Otyłość a wady postawy u dzieci. Jakie problemy fizjoterapeuci widzą najczęściej?
Najczęściej obserwowaną przeze mnie wadą postawy u dzieci jest koślawość kolan, która bardzo często współistnieje z płaskostopiem.
Aby nie być gołosłowną, spójrzmy na badania. W polskim badaniu Brzezińskiego i wsp. obejmującym dzieci w wieku 8–12 lat wykazano, że w grupie dzieci z nadwagą i otyłością najczęściej obserwowaną wadą kończyn dolnych była właśnie koślawość kolan. Wśród dzieci z nadwagą występowała u 46% badanych, a wśród dzieci z otyłością aż u 86,2% [2]. Autorzy zwrócili też uwagę, że wraz ze wzrostem centyla BMI rosło prawdopodobieństwo występowania wad kończyn dolnych, szczególnie koślawości kolan, koślawości pięt i płaskostopia.
Podobne wnioski pojawiają się w badaniu Jankowicz-Szymańskiej i Mikołajczyk, przeprowadzonym w grupie 1364 dzieci w wieku 3–7 lat. Autorki wykazały, że dzieci z nadmierną masą ciała częściej prezentowały koślawość kolan i płaskostopie [5].
Koślawość kolan i płaskostopie często współwystępują, ponieważ stopa, kolano i biodro są częścią jednego łańcucha biomechanicznego. Przy nadmiernej masie ciała stopa przyjmuje większe obciążenie, a jej łuk może stopniowo obniżać się pod wpływem nacisku. Wtedy pięta częściej ustawia się koślawo, stopa zapada się do środka, a za tym ruchem podąża goleń. To z kolei sprzyja ustawieniu kolan bliżej siebie.
U dzieci z nadwagą często obserwuje się słabszą stabilizację tułowia i bioder oraz mniejszą siłę mięśni pośladkowych, które powinny kontrolować ustawienie kończyn dolnych.
Dlaczego dzieci z nadwagą unikają sportu i aktywności fizycznej?
Dzieci, podobnie jak dorośli, szybko wyczuwają, kto odbiega od przyjętych w grupie norm wyglądu. Dlatego otyłość dzieci z nadwagą bywa niestety obiektem komentarzy, porównań i ocen ze strony rówieśników, często bardzo bolesnych.
Z mojej perspektywy unikanie aktywności rzadko jest po prostu brakiem chęci. Jeśli dziecko szybciej się męczy, ma gorszą wydolność, trudniej mu biegać, skakać albo nadążyć za grupą, ruch zaczyna kojarzyć się z dyskomfortem. Gdy w tym pakiecie umieścimyrównieżbóle kolanistóp, zadyszkę, pocenie się, wstyd albo stres przed WF-em – zrozumiemy, dlaczego aktywność fizyczną dzieci przestaje być dla nich zabawą, a zaczyna być sytuacją, której chcą uniknąć za wszelką cenę.
Potwierdzają to badania dotyczące barier aktywności u dzieci i młodzieży z nadwagą oraz otyłością. W przeglądzie Chen i wsp. [3] opisano, że ruch ograniczają również:
- niska motywacja,
- mniejsza wiara we własne możliwości,
- brak wsparcia rodziny,
- niewystarczająco przyjazne warunki do aktywności.
Jakie aktywności są najbezpieczniejsze dla dzieci z nadwagą?
Przy nadwadze i otyłości u dzieci zależy nam przede wszystkim na tym, aby wprowadzać ruch bez niepotrzebnego przeciążania stawów. Nie jest dobrym pomysłem zaczynanie od intensywnego biegania, skakania, treningów interwałowych czy sportów. Stopy, kolana, biodra i kręgosłup już pracują pod większym obciążeniem, dlatego aktywność powinna wzmacniać ciało, poprawiać wydolność i koordynację, ale nie dokładać kolejnego źródła bólu.
Najbezpieczniejsze będą zwykłe formy ruchu odciążające stawy albo pozwalające stopniować wysiłek, takie jak:
- pływanie,
- ćwiczenia w wodzie,
- jazda na rowerze,
- spokojne marsze w różnym tempie,
- spacery terenowe,
- taniec bez intensywnych podskoków,
- ćwiczenia wzmacniające z masą własnego ciała,
- zabawy równoważne i krótkie aktywności rodzinne.
Ważne jest to, aby dziecko miało swobodę przerwania aktywności i odpoczynku, po którym wróci do ruchu bez poczucia porażki.
Jak zachęcić dziecko z nadwagą do ruchu? Fizjoterapeutka radzi, od czego zacząć
Rodzice często pytają, jak zachęcić dziecko do ruchu, kiedy każda propozycja spaceru, basenu albo roweru kończy się odmową. Warto wtedy spojrzeć nie tylko na samo dziecko, ale też na to, jak w domu mówi się o aktywności i jak się ją planuje.
- Nie zaczynaj od presji. Straszenie chorobami, komentowanie wyglądu, porównywanie do innych dzieci albo traktowanie ruchu jako kary za kilogramy zwykle tylko wzmacnia opór. Dziecko z nadwagą często już samo czuje, że odstaje od rówieśników.
- Ruszajcie się razem. Na początku lepiej sprawdzą się aktywności, które nie wyglądają jak trening: spacer, rower, basen, taniec, zabawa z psem, gra w piłkę albo rodzinna wycieczka. Dla dziecka ma znaczenie, czy rodzic tylko mówi, że trzeba się ruszać, czy naprawdę robi to razem z nim.
- Zacznij od małych kroków. Ćwiczenia dla dzieci z nadwagą powinny być stopniowane. Na początku nie chodzi o wynik, tempo ani spalanie kalorii, ale o to, żeby dziecko mogło poczuć, że ruch nie musi oznaczać bólu, zadyszki i porażki. Możecie połączyć je z zabawą lub wygłupami.
- Połącz ruch ze wsparciem specjalistów. Jeśli nadwaga jest wyraźna, warto skonsultować się z dietetykiem dziecięcym, który pomoże uporządkować żywienie bez restrykcyjnych diet i zawstydzania.
- Wspieraj i bądź obecny. Dziecko powinno czuć, że nie jest projektem do naprawienia, tylko osobą, której zdrowie jest dla Ciebie najważniejsze. Bądź z nim w tym procesie: ruszajcie się razem, zauważaj wysiłek, nie tylko efekty, i pokazuj, że Twoja troska nie wynika z oceny wyglądu, ale z miłości, akceptacji i chęci zadbania o jego sprawność
Kiedy warto zgłosić się z dzieckiem do fizjoterapeuty?
Twoja intuicja i obserwacja jako rodzica pozwolą Ci zauważyć moment, w którym konsultacja ze specjalistą będzie nieodzowna.
Bądź wyczulony na to, jak dziecko porusza się na co dzień: czy szybko się męczy, prosi o częste przerwy, niechętnie chodzi na dłuższe spacery, skarży się na kolana, stopy albo plecy, ma trudność z wejściem po schodach, bieganiem lub zabawą z rówieśnikami. Ważne są też sygnały ze szkoły. Jeśli nauczyciel komunikuje Ci, że dziecko źle czuje się na WF-ie, unika ćwiczeń albo wyraźnie odstaje sprawnością od grupy, nie traktuj tego automatycznie jako lenistwa.
Wizyta u fizjoterapeuty może być potrzebna wtedy, gdy chcesz zrozumieć, czy za niechęcią do ruchu nie stoi ból, przeciążenie albo sposób poruszania się, który utrwala problem. Czasem dziecko nie powie wprost, że coś je boli, tylko że nie lubi WF-u, że nie chce iść na spacer, że jest zmęczone albo że nie umie biegać tak jak inni.
Fizjoterapia dziecięca pomoże ocenić, czy za niechęcią do ruchu stoi ból, przeciążenie, zaburzony wzorzec chodu, osłabiona stabilizacja tułowia, koślawość kolan, płaskostopie albo ograniczona tolerancja wysiłku. Na tej podstawie dobiera aktywności i ćwiczenia, które wzmacniają ciało, poprawiają kontrolę ruchu i stopniowo zwiększają wydolność, ale nie pogłębiają przeciążeń stóp, kolan, bioder i kręgosłupa.
Emulsja do kąpieli z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopo...
Balsam z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopowej. Posiada...
Wspomaga prawidłowy pasaż jelitowy, dzięki zawartości składnika pochodzenia roślinnego – manny z jes...
Wspomaga prawidłowy pasaż jelitowy, dzięki zawartości składnika pochodzenia roślinnego – manny z jes...
Wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego.
Na wzmocnienie odporności. Uzupełnia codzienną dietę w starannie dobrane, naturalne składniki, takie...
Naturalne składniki wspomagające pracę układu odpornościowego.
Naturalne składniki wspomagające pracę układu odpornościowego.
Pierwszy preparat z fukoidanem, który wspomaga pracę zatok.
Spray usuwający złogi woskowiny usznej.
W okresie przejściowego osłabienia, do regeneracji po infekcjach.
Woda morska z ektoiną. Ochrona przed wnikaniem wirusów.
Źródła:
- Ambrosio L., Mazzuca G., Maguolo A. i in., The burden of low back pain in children and adolescents with overweight and obesity: from pathophysiology to prevention and treatment strategies, Ther Adv Musculoskelet Dis. 2023, 15:1759720X231188831.
- Brzeziński M., Czubek Z., Niedzielska A. i in., Związek wad kończyn dolnych z masą ciała u dzieci polskich: badanie przekrojowe, Springer Nature Link 2019, 20(84).
- Chen J., Bai Y., Ni W., Reasons and promotion strategies of physical activity constraints in obese/overweight children and adolescents, Sports Med Health Sci. 2023, 6(1): 25–36.
- Garcia-Moreno J.M., Calvo-Muñoz, Gómez-Conesa A., Obesity and overweight as risk factors for low back pain in children and adolescents: a meta-analysis, Int. J. Obes. (Lond). 2024, 48(5): 612-625.
- Jankowicz-Szymańska A., Mikołajczyk E., Koślawość kolan i płaskostopie u dzieci z prawidłową i nadmierną masą ciała, Pediatr Phys Ther.Lato 2016, 28(2): 200-266.
- Smith SM., Sumar B., Dixon K.A., Musculoskeletal pain in overweight and obese children, Int J Obes (Lond). 2014, 38(1): 11-5.