Dlaczego skóra dziecka jest tak podatna na swędzenie?
Skóra dzieci, a szczególnie noworodków i niemowląt różni się istotnie od skóry dorosłego człowieka. Wynika to między innymi z niedojrzałości wielu struktur oraz fizjologicznych zmian, które zachodzą w obrębie skóry w pierwszych latach życia. Bariera naskórkowa, tak ważna w ujęciu roli ochronnej – nie jest jeszcze w pełni dojrzała. Najważniejsze różnice między skórą dziecka, a skórą pacjenta dorosłego to przede wszystkim:
- skóra dziecka jest istotnie cieńsza,
- u dzieci odnotowujemy mniejszą grubość warstwy rogowej naskórka – a więc najbardziej zewnętrznie położonej warstwy tej struktury,
- mniejsza aktywność gruczołów potowych u najmłodszych,
- zwiększona przeznaskórkowa utrata wody – co sprzyja wysuszeniu skóry,
- słabsze wiązania międzykomórkowe w obrębie skóry – a więc słabsza bariera naskórkowa,
- wyższe pH (odczyn) skóry – szczególnie u noworodków, co wpływa na skład mikrobiomu skóry.
Wszystkie te odmienności sprawiają, że skóra dzieci jest bardziej wrażliwa na czynniki środowiska zewnętrznego, w tym alergeny, czy drobnoustroje (bakterie, wirusy, grzyby). Ponadto, jak już wspomniano, skóra dziecka jest bardziej podatna na utratę wody, a tym samy na pojawienie się dolegliwości w postaci wysuszenia, świądu i podrażnienia. Co więcej, świąd ten może być przez dzieci intensywniej odczuwany, ponieważ ich skóra cechuje się większą gęstością receptorów czuciowych.
Najczęstsze przyczyny: skąd bierze się swędzenie skóry u dzieci?
Świąd skóry może mieć wiele przyczyn. W niektórych sytuacjach jest to zwykłe wysuszenie typowe dla sezonu grzewczego, jednak należy mieć świadomość, że świąd skóry może towarzyszyć wielu schorzeniom dermatologicznym, jak i ogólnoustrojowym. Poniżej zostaną szczegółowo przedstawione najważniejsze sytuacje kliniczne, którym towarzyszy świąd skóry u dziecka.
Alergia a swędzenie skóry u dziecka
Świąd skóry może być związany ze schorzeniami natury alergologicznej, w tym alergiami pokarmowymi, wziewnymi, jak i alergią kontaktową. W przebiegu alergii możemy zaobserwować nie tylko obecność świądu, ale również zmiany skórne, na przykład pokrzywkę (bąble pokrzywkowe), czy zmiany rumieniowo-złuszczające w miejscach kontaktu z alergenem. Obraz kliniczny zmian skórnych związanych z alergiami może być bardzo zróżnicowany. Należy podkreślić, że świąd skóry jest jednym z najważniejszych objawów atopowego zapalenia skóry, a więc schorzenia występującego na pewnym etapie życia nawet u 20% populacji pediatrycznej.
Swędzenie skóry u dziecka bez wysypki – co to oznacza?
Świąd skóry nie zawsze jest związany z występowaniem wykwitów chorobowych (na przykład bąbli pokrzywkowych, rumieni, czy grudek). W niektórych sytuacjach widzimy jedynie, że dziecko jest niespokojne, gorzej śpi, a co najważniejsze – pociera skórę. Typowy odruch drapania może być jeszcze niedostrzegalny u małych dzieci, dlatego należy zwracać szczególną uwagę na ich ogólne zachowanie i kondycję.
Najczęściej świąd bez zmian skórnych jest związany z wysuszeniem skóry – szczególnie zimą, w trakcie sezonu grzewczego, czy w trakcie infekcji przebiegających z odwodnieniem. Jeżeli świąd skóry bez wykwitów chorobowych utrzymuje się mimo stosowania odpowiedniej pielęgnacji, w tym codziennej aplikacji emolientów, konieczne jest pogłębienie diagnostyki.
W niektórych przypadkach świąd skóry może być bowiem związany ze schorzeniami ogólnoustrojowymi, które należy wykluczyć. Należy pomyśleć między innymi o:
- chorobach hematologicznych – w tym niedokrwistości, chorobach rozrostowych,
- schorzeniach wątroby i dróg żółciowych – w tym między innymi cholestazie wątrobowej, czy wirusowych zapaleniach wątroby,
- schorzeniach endokrynologicznych – chorobach tarczycy, czy też cukrzycy,
- chorobach pasożytniczych – w tym glistnicy, czy owsicy,
- reakcjach stresowych i czynnikach psychologicznych.
Infekcje, wirusy i pasożyty
Świąd skóry u dziecka może towarzyszyć schorzeniom infekcyjnym. Należy w tym miejscu wspomnieć przede wszystkim o:
- świerzbie – jest to schorzenie skóry wywoływane przez świerzbowca ludzkiego, w przebiegu którego obserwuje się świąd, nasilający się w nocy i po kąpieli, jest to schorzenie zakaźne, więc chorują zazwyczaj również domownicy, w przypadku świerzbu na skórze obserwuje się liczne zmiany grudkowe, rozdrapane, a także przeczosy, a więc linijne zadrapania skóry,
- ospie wietrznej – jest to schorzenie wirusowe, częste w populacji dziecięcej, jednak oprócz świądu obserwujemy tu również wystąpienie zmian skórnych w różnych postaciach – od plamek, po pęcherzyki, krosty i strupki,
- owsicy – wspomnianej już w poprzednim akapicie, w tej sytuacji obserwuje się świąd lokalizujący się w okolicy odbytu i narządów płciowych. Poza tym dziecko jest rozdrażnione i niespokojne.
Swędzenie zlokalizowane – o czym świadczą zmiany w konkretnych miejscach?
Świąd nie zawsze dotyczy całego ciała. Może występować w postaci zlokalizowanej, co zostanie dokładnie omówione w kolejnych akapitach tego artykułu.
Uporczywe swędzenie skóry głowy u dziecka
Świąd skóry może pojawić się w obrębie owłosionej skóry głowy. Należy w tym momencie pomyśleć w pierwszej kolejności o schorzeniu pasożytniczym, nazywanym wszawicą. Jest to częsta sytuacja, szczególnie w populacjach szkolnych, przedszkolnych i żłobkowych. W przypadku wszawicy w obrębie skóry głowy mogą być widoczne dorosłe postaci wszy głowowej, ale również przytwierdzone do włosów jaja samicy wszy (tak zwane gnidy). W przypadku potwierdzenia rozpoznania konieczne jest zastosowanie leczenia (specjalne szampony) nie tylko u dziecka, ale i u wszystkich domowników.
Świąd w obrębie skóry głowy może być związany również z występowaniem łojotokowego zapalenia skóry. W tym przypadku poza świądem obserwujemy w obrębie skóry głowy obecność zmian w postaci rumienia i żółtawych łusek. Świąd głowy u dziecka może wynikać również z reakcji uczuleniowej na stosowane preparaty myjące, w tym szampony, czy żele pod prysznic.
Swędzenie skóry pleców i brzucha u dziecka
W niektórych przypadkach świąd lokalizuje się w obrębie brzucha lub pleców. Warto w tej sytuacji przyjrzeć się dokładnie odzieży, którą nosi maluch. Niekiedy świąd jest związany z reakcją alergiczną na syntetyczną odzież lub barwniki materiałowe. Warto również zastanowić się nad produktami używanymi do prania i zmienić je na hipoalergiczne. Czasami szczególnie swędzące są metki ubrań – warto je usuwać przed założeniem.
Świąd może towarzyszyć również potówkom, a więc zmianom skórnym, które klasycznie pojawiają się w okresie noworodkowym. Potówki powstają na skutek zablokowania przewodów gruczołów potowych i mają postać drobnych pęcherzyków, a niekiedy niewielkich, rumieniowych grudek.
Nietypowe i niepokojące objawy towarzyszące
Niektóre objawy towarzyszące świądowi skóry wymagają szybszej konsultacji lekarskiej i podjęcia odpowiedniej diagnostyki. Poniżej zostaną omówione szczególnie niepokojące symptomy, które powinny zwrócić uwagę rodzica.
Gorączka i swędzenie skóry u dziecka
Pojawienie się stanu podgorączkowego lub gorączki może świadczyć o rozwijającej się infekcji, szczególnie jeśli pojawiają się dodatkowo objawy ze strony układu oddechowego. W przypadku obecności wykwitów chorobowych warto również pomyśleć o ospie wietrznej i innych chorobach zakaźnych typowych dla okresu dziecięcego. Jeśli pojawiają się tego rodzaju symptomy, warto udać się w pierwszej kolejności na konsultację do lekarza pediatry.
Ból brzucha i swędzenie skóry u dziecka
W sytuacji, gdy świądowi skóry towarzyszą dolegliwości ze strony układu pokarmowego (takie jak na przykład bóle brzucha, zaparcia, biegunka, czy wzdęcia), należy pomyśleć o diagnostyce w kierunku alergii pokarmowych. Konieczne jest wówczas wykonanie odpowiednich badań alergologicznych i zrealizowanie konsultacji u lekarza alergologa dziecięcego. Ból brzucha i świąd skóry mogą być również związane z infekcją pasożytniczą. W celu jej wykluczenia należy wykonać badania kału w kierunku obecności pasożytów, ale również lambliozy. Takie badania można wykonać pod opieką lekarza pediatry.
Dlaczego swędzenie skóry u dziecka nasila się w nocy?
Świąd w przebiegu schorzeń dermatologicznych bardzo często jest silniejszy w nocy, co zaburza sen i jest przyczyną obniżenia jakości życia. Dlaczego skóra swędzi bardziej w nocy? Wynika to z kilku mechanizmów. Warto w tym miejscu wspomnieć o takich zależnościach jak:
- wzrost temperatury skóry w czasie pobytu w łóżku – prowadzi to do nasilenia suchości, ale również rozszerzania naczyń krwionośnych w skórze i zwiększenia wydzielania histaminy, czyli substancji będącej mediatorem w reakcjach alergicznych,
- spadek stężenia kortyzolu w organizmie – w nocy obserwuje się niższy poziom kortyzolu, a więc endogennej substancji sterydowej, która ma działanie przeciwzapalne i przeciwświądowe,
- wysuszenie powietrza przez wieczorem lub całodzienne ogrzewanie pomieszczeń,
- obniżenie ilości bodźców pochodzących ze środowiska zewnętrznego – większe skupienie dziecka na skórze i objawach chorobowych.
Dlaczego dziecko nie powinno się drapać i jak temu zapobiec?
Niestety, drapanie skóry rozwiązuje problem świądowy tylko chwilowo, tak naprawdę nasilając tylko problemy dermatologiczne. Dlaczego musimy leczyć świąd i unikać drapania?
Drapanie stymuluje wiele mechanizmów prowadzących do nasilenia dolegliwości świądowych i pogorszenia kondycji skóry dziecka. Warto w tym miejscu wspomnieć przede wszystkim o:
- uszkodzeniu naskórka i zaburzeniu funkcjonowania bariery naskórkowej,
- zwiększeniu utraty wody przez naskórek, a tym samym nasileniu suchości, predysponującej do świądu,
- uszkodzeniu bariery naskórkowej, co stymuluje zwiększoną produkcję cytokin prozapalnych, co z kolei nasila stan zapalny i tym samym świąd,
- drapaniu, które powoduje nadreaktywność zakończeń nerwowych, co z kolei prowadzi do nasilenia dolegliwości świądowych.
Co na swędzenie skóry u dziecka? Skuteczne rozwiązania i ulga
Jak wspomniano w poprzednim akapicie, pojawienie się dolegliwości świądowych wymaga włączenia odpowiedniej terapii, w celu przerwania błędnego koła drapanie-świąd. Poniżej zostaną szczegółowo przedstawione sposoby radzenia sobie ze świądem u dziecka.
Domowe sposoby na swędzenie skóry u dziecka
Co możemy zrobić w warunkach domowych, by wesprzeć barierę naskórkową i zniwelować świąd skóry u dziecka? Warto skupić się przede wszystkim na:
- nawilżaniu powietrza – niekiedy wystarczą wilgotne ręczniki umieszczone na kaloryferach, dobrze mogą sprawdzić się również specjalne nawilżacze powietrza,
- wybieraniu przewiewnej odzieży, wykonanej z naturalnych materiałów (w tym z bawełny),
- krótkich kąpielach i unikaniu gorącej wody,
- nieprzegrzewaniu dziecka, szczególnie w nocy,
- stosowaniu się do zaleceń lekarza prowadzącego.
Pielęgnacja i emolienty – podstawa codziennej rutyny
Podstawowym krokiem w pielęgnacji suchej i wrażliwej skóry ze skłonnością do świądu jest codzienna aplikacja dermokosmetyków, a więc specjalnych produktów aptecznych, wspierających barierę naskórkową. Emolienty zmniejszają przeznaskórkową utratę wody, poprawiając tym samym nawilżenie skóry. Ponadto, uzupełniają barierę naskórkową w brakujące elementy, w tym lipidy, co pozwala na ograniczenie wnikania w głąb skóry alergenów i drobnoustrojów, ale także na zmniejszenie utraty wody. Warto mieć świadomość, że niektóre emolienty zawierają dodatkowe substancje, nadające tym produktom szczególnych właściwości. Przykładem takich emolientów są produkty z ektoiną. Substancja ta poza działaniem nawilżającym, wykazuje również potencjał przeciwświądowy, a także ochronny w stosunku do komórek skóry.
Dermokosmetyki te są dostępne w postaci kremów, emulsji do kąpieli, ale również balsamów. Najlepiej aplikować je od razu po kąpieli, na jeszcze wilgotną skórę. Regularne stosowanie emolientów pozwala zmniejszyć świąd, a co za tym idzie istotnie poprawić komfort życia dziecka. Korzystne jest również wybieranie produktów dermokosmetycznych do mycia, w tym na przykład delikatnych syndetów.
Co na swędzenie skóry głowy u dziecka?
W pierwszym kroku konieczne jest wykluczenie wszawicy. Jeżeli schorzenie to zostanie wyeliminowane, to należy się przyjrzeć codziennej pielęgnacji. Skóra głowy u małego dziecka wymaga delikatnego mycia z wykorzystaniem odpowiednich preparatów. Im prostszy skład takiego preparatu, tym lepiej. Należy raczej unikać stosowania silnie oczyszczających produktów. Jeżeli do suszenia włosów dziecka używamy suszarki, to warto obniżyć temperaturę powietrza, by zapobiec wysuszeniu owłosionej skóry głowy.
Kiedy z problemem swędzącej skóry udać się do lekarza?
W jakich sytuacjach nie warto czekać i należy skontaktować się z lekarzem celem oceny stanu zdrowia dziecka? Należy zwrócić szczególną uwagę na takie symptomy jak:
- przedłużający się świąd, mimo stosowanie nawilżania i domowych sposobów,
- zaburzenia snu, senność w ciągu dnia,
- zmęczenie, osłabienie,
- pojawienie się zmian skórnych, w tym na przykład grudek, plamek, czy pęcherzyków,
- gorączka, stan podgorączkowy,
- dolegliwości bólowe w obrębie brzucha,
- zaparcia, nudności, biegunka, wzdęcia, wymioty,
- bóle kostne,
- zażółcenie skóry.
Podsumowując, świąd skóry u dziecka to sytuacja, która przewraca do góry nogami życie całej rodziny. Choć świąd skóry często jest związany z niedojrzałością bariery naskórkowej i schorzeniami natury dermatologicznej, to nie można go bagatelizować. Jeżeli świąd skóry nie mija mimo zastosowania emolientów lub towarzyszą mu inne dolegliwości, to wówczas warto udać się na konsultację lekarską.
Emulsja do kąpieli z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopo...
Tworzy warstwę ochronną na powierzchni błony śluzowej. Dzięki temu intensywnie nawilża i chroni ją p...
Balsam z ektoiną do stosowania już od 1. dnia życia. Dla skóry wrażliwej, suchej i atopowej. Posiada...
Hipertoniczny spray do nosa z ektoiną.
Redukuje stany zapalne dróg oddechowych, chroni i nawilża błonę śluzową dróg oddechowych.www.nebudos...
Pastylki na gardło z ektoiną przeznaczone do stosowania podczas objawów przeziębienia.
Spray do gardła z ektoiną, wspomaga leczenie stanów zapalnych gardła wywołanych przez infekcje bakte...
Nawilżająco – łagodzący żel do okolic nosa.
Intensywne nawilżenie suchych i podrażnionych oczu.
Naturalna pomoc w alergicznym zapaleniu spojówek.
Krem z ektoiną do stosowania już od 1. miesiąca życia.
Zmniejsza lepkość i sprężystość wydzieliny śluzowej, intensywnie nawilża i łagodzi stany zapalne dró...
Woda morska z ektoiną. Ochrona przed wnikaniem wirusów.
Bibliografia
- L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
- L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
- M. Michalska-Jakubus, D. Krasowska, Postępowanie profilaktyczno-lecznicze w atopowym zapaleniu skóry, Standardy Medyczne – Pediatria 2013; 10: 425-432,
- R. Nowicki i inni, Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Dermatol Rev/Przegl Dermatol 2019, 106, 354–371,
- J. Sroka-Tomaszewska i inni, Emolienty plus – czy to tylko moda na „plus”?, Dermatologia po Dyplomie, 2023/06,
- J. Szepietowski i inni, Emolienty w leczeniu schorzeń dermatologicznych: stanowisko grupy ekspertów. Dermatologia Kliniczna, 2011; 13: 209–214.